Διαμορφώνοντας τη δημόσια υγεία του μέλλοντος

Πρώτη Δημοσίευση: 19/04/2013 20:52 - Τελευταία Ενημέρωση: 19/04/2013 20:52


ΦΑΡΜΑΚΟΓΕΝΟΜΙΚΗ
 

Διαμορφώνοντας τη δημόσια υγεία του μέλλοντος


Φαρμακογενομική είναι ο τομέας που μελετά στο DNA τους γενετικoύς πολυμορφισμούς (μεταλλαγές) που επηρεάζουν την απόκριση των ασθενών στα φάρμακα. Η γνώση εάν ένας ασθενής φέρει κάποιον από αυτούς τους γενετικούς πολυμορφισμούς μπορεί να βοηθήσει στην εξατομίκευση της θεραπείας, στη μείωση της πιθανότητας εμφάνισης παρενεργειών και στην αύξηση της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων. Μέχρι σήμερα έχουν χαρακτηρισθεί αρκετές μεταλλαγές σε ανθρώπινα γονίδια που επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα και/ή την τοξικότητα κάποιων φαρμάκων, ενώ η αναζήτηση νέων αποτελεί ενεργό πεδίο έρευνας. Τα άτομα φορείς αυτών των μεταλλαγών μεταβολίζουν με διαφορετικό ρυθμό κάποια φάρμακα. Ασθενείς με αυξημένο μεταβολισμό ενός φαρμάκου χρειάζονται αυξημένη δοσολογία, ενώ, αντίθετα, οι ασθενείς με αργό μεταβολισμό του φαρμάκου χρειάζονται μικρότερη δοσολογία. Επιπλέον, υπάρχουν και άτομα με γενετική ανεπάρκεια κάποιου ενζύμου, με αποτέλεσμα τη συσσώρευση του φαρμάκου στον οργανισμό και τον κίνδυνο ανεπιθύμητων παρενεργειών, όπως τοξικότητα. Τέλος, στην εποχή μας υπάρχουν θεραπευτικά σκευάσματα τα οποία είναι στοχευμένες θεραπείες που προαπαιτούν τη γνώση της κατάστασης συγκεκριμένων γονιδίων προκειμένου να χορηγηθούν.
Τέτοιες καινοτόμες προσεγγίσεις, όπου τα φάρμακα βελτιστοποιούνται ανάλογα με το μοναδικό γενετικό πρότυπο του κάθε ατόμου, έχουν στόχο την ανάπτυξη της εξατομικευμένης ιατρικής προσέγγισης. Η έννοια της εξατομικευμένης ιατρικής προέρχεται από τους αρχαίους χρόνους. Ο Ιπποκράτης είχε ήδη συλλάβει μία από τις βασικότερες αρχές της μοντέρνας ιατρικής: οι άνθρωποι παρουσιάζουν ενδογενείς διαφορές ο ένας από τον άλλον και αυτή η ατομική ιδιαιτερότητα επηρεάζει την προδιάθεση (ή την αντοχή) του οργανισμού για διάφορες ασθένειες, την κλινική εκδήλωση και εξέλιξη της νόσου και την απόκριση του οργανισμού στη φαρμακευτική αγωγή.
Η ποικιλομορφία στην απόκριση των φαρμάκων λόγω των γενετικών διαφορών είναι ένας πολύ σημαντικότερος παράγοντας για την ανάπτυξη ανεπιθύμητων παρενεργειών σε σχέση με τους φυσιολογικούς περιβαλλοντικούς (ρύπανση και διατροφή) και κοινωνικούς (πλούτος, εκπαίδευση και οικογένεια) παράγοντες (βάρος, φύλο και ηλικία), που επίσης μπορούν να επηρεάσουν τη δράση των φαρμάκων. Η σχετική αποδοτικότητα ενός συγκεκριμένου φαρμάκου ή μιας θεραπείας που χρησιμοποιείται σήμερα συνήθως στα νοσοκομεία έχει αποδειχθεί ότι κυμαίνεται μεταξύ 30 και 70%. Μια πρόσφατη μελέτη -κλειδί στο θέμα κατέδειξε ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, μόνο, γίνονται περίπου 2 εκατομμύρια εισαγωγές στο νοσοκομείο και 100.000 θάνατοι το χρόνο εξαιτίας ανεπιθύμητων παρενεργειών των θεραπειών, κάτι που αυξάνει σημαντικά τα έξοδα νοσηλείας. Στις δυτικές χώρες, οι ανεπιθύμητες ενέργειες αποτελούν περίπου 5% των εισαγωγών σε νοσοκομείο, με τα υψηλότερα ποσοστά μεταξύ των ηλικιωμένων (μέχρι 16.6%).
Τα δεδομένα, επομένως, δείχνουν ότι οι ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων αποτελούν ένα παγκόσμιο πρόβλημα υγείας παγκοσμίως. Κατά συνέπεια, η σωστή κλινική πράξη θα πρέπει να περιλαμβάνει την εξατομικευμένη προσέγγιση στη διάγνωση και στη θεραπεία.
Στο τρέχον διεθνές πλαίσιο δημόσιας υγείας πολλοί πληθυσμοί έχουν σημαντικά προβλήματα, κυρίως οικονομικά, στην πρόσβαση των αρμόδιων υπηρεσιών και των φαρμάκων υγειονομικής περίθαλψης, και δημιουργείται, κατά συνέπεια, μια σημαντική σφαιρική αδικία. Αυτή η αδικία επιδεινώνεται περαιτέρω από το γεγονός ότι οι τεχνολογικές και ιατρικές καινοτομίες έχουν αναπτυχθεί ιστορικά για τους πληθυσμούς των υψηλού εισοδήματος χωρών στον αναπτυγμένο κόσμο, και με αυτόν τον τρόπο συμβάλλουν στις διαφορές στην παγκόσμια υγεία.
Η εφαρμογή των φαρμακογενομικών τεχνολογιών, στο πλαίσιο ανάπτυξης και διανομής φαρμάκων, θα μπορούσε να ασκήσει θετική επίδραση στην υγεία πληθυσμών. Σε αυτό το πλαίσιο, η φαρμακογενομική μπορεί να βελτιώσει τη δημόσια υγεία συγκεκριμένα. Συνοπτικά, τα προσδοκώμενα οφέλη από την ενσωμάτωση της φαρμακογενομικής στην κλινική πράξη είναι:
Ισχυρότερα φάρμακα - οι φαρμακοβιομηχανίες θα είναι σε θέση να παραγάγουν τη θεραπεία που στοχεύει περισσότερο στις συγκεκριμένες ασθένειες, που μεγιστοποιούν τα θεραπευτικά αποτελέσματα, μειώνοντας τη ζημιά στα κοντινά υγιή κύτταρα.
Καλύτερη, ασφαλέστερη θεραπεία από την αρχή - ο χρόνος θεραπείας θα ελαχιστοποιηθεί και η ασφάλεια θα αυξηθεί, καθώς η πιθανότητα των δυσμενών αντιδράσεων θα μειωθεί σημαντικά ή θα εξαφανιστεί.
Ακριβέστερες μέθοδοι για τον υπολογισμό της κατάλληλης δοσολογίας των φαρμάκων - οι τρέχουσες μέθοδοι δοσολογίας που βασίζονται στο βάρος και την ηλικία θα αντικατασταθούν με μεθόδους βασισμένες στο γενετικό πρότυπο ενός ατόμου, πόσο καλά το σώμα του επεξεργάζεται το φάρμακο και το χρόνο που παίρνει για να το μεταβολίσει.
Η ενσωμάτωση της φαρμακογενομικής στην κλινική πράξη είναι μεγάλη πρόκληση, γιατί εμφανώς θα οδηγήσει σε σημαντική μείωση του κόστους ιατρικής περίθαλψης, καθώς χρησιμοποιώντας το κατάλληλο φάρμακο για κάθε ασθενή θα μειωθούν:
-ο αριθμός των ανεπιθύμητων παρενεργειών των φαρμάκων
-ο αριθμός των αποτυχημένων φαρμακευτικών δοκιμών στον ασθενή
-ο χρόνος που χρειάζεται για να εγκριθεί ένα φάρμακο
-το χρονικό διάστημα που ο ασθενής λαμβάνει το φάρμακο
-ο αριθμός των φαρμάκων που πρέπει ο ασθενής να δοκιμάσει, έως ότου βρεθεί η αποτελεσματική για αυτόν θεραπεία, και
-η επίδραση της νόσου στον οργανισμό (μέσω έγκαιρης διάγνωσης).   
Το σενάριο, λοιπόν, της ενσωμάτωσης της φαρμακογενομικής στην κλινική πράξη εμφανίζεται αισιόδοξο, και μεγάλη προσοχή θα δοθεί τα ερχόμενα έτη. Το γενετικό πρότυπο των ασθενών θα γίνει όλο και περισσότερο μέρος των σχεδίων ανάπτυξης και χρήσης των φαρμάκων.
Μια μετατόπιση του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης προς τη γενετικά βασισμένη συνταγογράφηση αποτελεί πρόκληση για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη (φαρμακοβιομηχανίες, ασφαλιστικά ταμεία, ιατρούς, ασθενείς).
Η γενετική της ανταπόκρισης των φαρμάκων θα βοηθήσει τις φαρμακοβιομηχανίες στον προσδιορισμό του γενετικού προτύπου των ασθενών που δε θα ανταποκριθούν ευνοϊκά στη θεραπεία, η οποία θα μπορούσε να βοηθήσει για να τροφοδοτήσει με καύσιμα τη μηχανή ανάπτυξης νέων φαρμάκων που θα ικανοποιήσουν τις μη ικανοποιηθείσες ιατρικές/θεραπευτικές ανάγκες. Η προοπτική της βασισμένης στη γενετική ιατρικής παρουσιάζει μια σημαντική πρόκληση τόσο για τους ιατρούς όσο και για την ιατρική εκπαίδευση. Εάν οι συνταγές φαρμάκων είναι όλο και περισσότερο βασισμένες στο γονότυπο που καθορίζει την απόκριση του φαρμάκου ανά ασθενή, ο ιατρός θα πρέπει να έχει εκπαιδευτεί για τις επιπτώσεις της γενετικής στην απόκριση των φαρμάκων, να ξέρει ποιες γενετικές εξετάσεις πρέπει να ζητήσει και πότε και επιπλέον να έχει εκπαιδευτεί στην αξιολόγηση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων για τη σωστή κλινική απόφαση. Ένα σημαντικό εμπόδιο αυτή τη στιγμή είναι ότι οι ιατροί λαμβάνουν γενικά λίγη εκπαίδευση όσον αφορά αυτές στις εφαρμογές της γενετικής.
Η κύρια πρόκληση για τους ασθενείς είναι ότι θα πρέπει να ενημερωθούν για τη βασισμένη στη φαρμακογενομική ιατρική και να την αποδεχθούν. Είναι απαραίτητο για τους ασθενείς να ενημερωθούν ότι η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα των φαρμάκων μπορεί να εξαρτηθεί από το γονότυπό τους και έτσι ότι η γενετική ανάλυση για συγκεκριμένους πολυμορφισμούς πριν από τη συνταγογράφηση μπορεί να είναι απαραίτητη για την κατάλληλη λήψη κλινικής απόφασης.
Τα οφέλη της φαρμακογενομικής δε θα συνειδητοποιηθούν παρά μόνο όταν οι δημόσιοι και ιδιωτικοί ασφαλιστικοί φορείς υγείας, οι διοικήσεις σχετικών με την υγεία οργανισμών, και οι φαρμακοποιοί, αναγνωρίσουν τη σημασία τους και χρηματοδοτήσουν τη βασισμένη στη φαρμακογενομική χορήγηση φαρμάκων.
Η πρόκληση που τίθεται για τη δημόσια χρηματοδότηση είναι να υποστηριχθεί η έρευνα για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων βασισμένων στη φαρμακογενομική.
Η προοπτική των φαρμακογενομικά βασισμένων συνταγών είναι μόνο ένας από τους τρόπους όπου η αυξανόμενη γνώση της αλληλουχίας και λειτουργίας του γονιδιώματος στα ερχόμενα έτη θα συμβάλλει σημαντικά στην ιατρική πρακτική. Το γενετικό πρότυπο του ασθενούς θα χρησιμοποιηθεί όλο και περισσότερο για τη μοριακή σταδιοποίηση της νόσου, την έγκαιρη διάγνωση και για το λογικότερο σχεδιασμό φαρμάκων. Ο επιτυχής χειρισμός των προκλήσεων που παρουσιάζονται από τη φαρμακογενομική θα βοηθήσει να προετοιμαστεί το έδαφος για τη βασισμένη στα γονίδια ιατρική του μέλλοντος.

*Της Μαρίας Γαζούλη, PhD, επίκουρης καθηγήτριας Μοριακής Βιολογίας, Τμήμα Ιατρικής ΕΚΠΑ

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Κέρδος της Κυριακής 14 Απριλίου)


 



Προσθήκη νέου σχολίου

Σχετικές Ειδήσεις