Μέρος στ΄

Του Χρήστου Νικ. Ζερίτη

Στο φετινό αφιέρωμα στο έθιμο θα δημοσιοποιηθούν ειδήσεις από τους σαϊτοπόλεμους της περιόδου 1908-1926, ονόματα σαϊτολόγων από το 1894 μέχρι το 1926 και γενναίες πράξεις τους, ονόματα μπουλουκιών, συνοικιών και ενοριών που «κατέβαζαν» ομάδες σαϊτολόγων, μαζί με ανέκδοτα περιστατικά και δημοσιογραφικές απόψεις, ώστε η διαχρονικότητα του εθίμου να ενισχύσει το φρόνημα της σημερινής γενιάς σαϊτολόγων, αλλά και των οπαδών του και, παρ’ όλες τις δυσκολίες, να συνεχιστεί:

Από το 1926, όμως, αρχίζει μια περίοδος που το έθιμο του σαϊτοπόλεμου αναβιώνει, με την επίσημη στήριξη των τοπικών αρχών, μπαίνει στη νεότερη εποχή και με την ορμή που πήρε συνεχίζεται, με μικρές διακοπές μέχρι τις μέρες μας.
Ο δήμαρχος Καλαμάτας Β. Κροντήρης παρεμβαίνει και μεριμνά. Γράφει η εφημερίδα «Σημαία» την 1η.5.1926. «ΘΑ ΡΙΦΘΟΥΝ ΣΑΪΤΕΣ. Μερίμνη του Δημάρχου κ. Β. Κροντήρη αύριον περί την 3^ην μ.μ. θα ριφθούν σαΐτες εις την Κάτω Πλατείαν, συμφώνως προς το παλαιότερον επικρατούν έθιμον, περί δε την 4ην μ.μ. ώραν θα ριφθούν τοιαύται εις την Πλατείαν των Ταξιαρχών».
Ενώ η εφημερίδα «Θάρρος» την 1η.5.1926 ανακοινώνει πως «Το απόγευμα της αύριον και ύστερα από τόσα έτη, οι συμπολίται θα απολαύσουν του θεάματος του σαϊτοπολέμου, όστις θα διεξαχθή εις την πλατείαν της 23ης Μαρτίου πρώτον, και ευθύς αμέσως εις την Πλατείαν των Ταξιαρχών (Στρατώνος). Ο δεύτερος θα είναι ο ζωηρότερος και πεισματωδέστερος μεταξύ των αντιπάλων ομάδων. Ούτω οι συμπολίται θα καπνισθούν ολίγον και θα ενθυμηθούν ημέρας αρχαίας δόξης».
Ακολουθεί ευθυμογράφημα στη στήλη ΠΕΝΝΙΕΣ, «Σημαία 2.5.1926»: «Σήμερον η Καλαμάτα στις δόξες της. Θ’ αναμνησθεί ημερών αρχαίων. Και θα καή σαν πελεκούδι. Χάρις εις τον κ. Δήμαρχον αντί πυροτεχνημάτων θα έχωμεν τας προϊστορικάς σαΐτας. Αι οποίαι θα ριφθούν εις την κάτω πλατείαν την 3ην μεταμεσημβρινήν. Εγνώσθη ότι μεταξύ των σαϊτοφόρων καταλέγεται και ο γηραιός Σούφης. Ο οποίος θα ρίχνη σαΐτας κροτούσας και ουχί συριζούσας…».
Στο ίδιο μήκος κύματος και οι πανηγυρισμοί του «Θάρρους» στις 2.5.1926: «Ο σαϊτοπόλεμος. Ως και χθες εγράψαμεν σήμερον την 3ην μμ θα γίνη ο σαϊτοπόλεμος εις την πλατείαν της 23ης Μαρτίου. Οι συμπολίται θα σπεύσουν ενωρίς να καταλάβουν επικαίρους θέσεις δια να μην τους διαφύγουν ουδέ αι λεπτομέρειαι της μεγαλοπρεπείας του παλαιού Καλαματιανού εθίμου, του μετά τόσα έτη αναβιούντος. Τον σαϊτοπόλεμον της κεντρικής πλατείας θα ακολουθήση έτερος τοιούτος εις την πλατείαν Ταξιαρχών (Στρατώνος), ένθα θα συρρεύση ολόκληρος η πόλις. Όσοι πρόκειται να λάβουν μέρος εις την μάχην-και είναι πάρα πολλοί-έχουν κάμει γενναιοτάτας προμηθείας σαϊτών».
Τα μεθεόρτια του Σαϊτοπολέμου είναι διθυραμβικά. Γράφει η «Σημαία», 5.5.1926: «Ο ΠΡΟΧΘΕΣΙΝΟΣ ΣΑΪΤΟΠΟΛΕΜΟΣ-ΜΕΓΑΛΟΠΡΕΠΕΣ ΘΕΑΜΑ.
Η είδησις ότι θα διεξήγετο εις την Κάτω Πλατείαν φοβερός σαϊτοπόλεμος, ηλέκτρισεν τους συμπολίτας, ιδίως τους παλαιότερους, των οποίων η ζωή ήτο συνυφασμένη με την ζωήν της πυρίτιδος. Ως γνωστόν η σαΐτα είχε καταργηθή διότι εθεωρήθη ως βάρβαρον και επικίνδυνον έθιμον. Εφέτος όμως χάρις εις την έμπνευσιν του Δημάρχου κ. Κροντήρη, η σαΐτα ανεβίωσε εν όλη της την μεγαλοπρέπεια. Λέγουν ότι ο σαϊτοπόλεμος είναι άγριον, βάρβαρον και επικίνδυνον θέαμα. Αλλ’ όσοι το πιστεύουν πλανώνται, διότι ο Καλαματιανός σαϊτοφόρος και όταν ακόμη κινδυνεύει, δεν αποφασίζει ποτέ να θέση εν κινδύνω την ζωήν των άλλων. Προτιμά να υποστή αγογγύστως ο ίδιος τας συνεπείας της απροσεξίας του ή της ατεχνίας του. Αφίεται να συγκυλισθή από την ορμήν της μαινομένης σαΐτας, να τσουλουφρισθή και να πάθη και μεγαλύτερον κακόν, αλλά ποτέ δεν εννοεί να πετάξη την σαΐταν από τας χείρας του.

Ιστορία της σαΐτας
Όσοι έκαμψαν τον Μαλέαν της ηλικίας, θα αναπολούν εις την μνήμην των τας μορφάς των μεγάλων σαϊτολόγων, οι οποίοι ανήκοντες εις διαφόρους ενορίας όχι μόνον διηύθυνον αυτοπροσώπως τον σαϊτοπόλεμον, αλλά και επεζήτουν επιμελώς εις την τεχνικωτέραν κατασκευήν της σαΐτας. Εφ’ όσον δεν μας απατά η μνήμη και σαϊτολόγοι διακριθέντες στον παληό καιρό ήσαν ο Κατασχετής, ο Καρνέρης, ο Παναγουλάκης, ο Στραβάκος, ο Τραμουντάνας, ο Σαμπάτης και άλλοι, οι οποίοι επί μήνες ησχολούντο εις την προπαρασκευήν της σαϊτολογίας. Δια να κατασκευασθή μία σαΐτα χρειάζεται διαδικασία ολόκληρος, από ένα χονδρό χαρτό συνήθων διαστάσεων κατασκευάζοντο 3 και 4 σαΐτες. Αλλ’ όταν επρόκειτο να μετάσχουν αυτοπροσώπως οι αρχηγοί του σαϊτοπολέμου, μετεχειρίζοντο σαΐτες μία στο χαρτό παμμεγίστων διαστάσεων. Προτού γεμιστή η σαΐτα, η πυρίτις ετρίβετο κατά τρόπον ώστε να αλευροποιήται, ανεμιγνύετο εν ωρισμένη αναλογία με θείον και εξετίθετο επί πολλάς ημέρας εις το ήλιον. Κατόπιν, υπό την επίβλεψιν των σαϊτολόγων, εγεμίζοντο οι σαΐτες μετά πολλής τέχνης και ετρυπώντο τόσον επιτηδείως, ώστε όταν έπαιρνε φωτιά όχι μόνον δεν έσπαζε, αλλά εξέβαλλε φλογός μετά μεγίστης δυνάμεως.

Πώς διεξήγετο ο σαϊτοπόλεμος
Οι σαϊτολόγοι εκάστης ενορίας απετέλουν ίδιον στρατόπεδον και δεν επεδίωκαν άλλο γέρας ειμή τον θαυμασμόν των Καλαματιανών, οι οποίοι θα έκρινον αυτούς ως καλυτέρους τεχνίτας. Οι πολεμισταί φορούντες βελουδένιες σκούφιες και φορτωμένοι με σακκούλια γεμάτα σαΐτες, περιεστάλιζον τον απαραίτητον μασαλάν, ο οποίος ήτο ένα είδος σημαίας. Εις απόστασιν ολίγων βημάτων από του πεδίου της μάχης, εστρατοπεύδευον και οι πολεμισταί άλλων ενοριών επίσης με τους μασαλάδες των. Όταν εδίδετο το σύνθημα της μάχης, η κάτω πλατεία ηραιούτο από τα πλήθη των περιέργων και δεν έμενον εις αυτήν παρά οι σαϊτολόγοι. Εις διάστημα ολίγων λεπτών της ώρας, ερρίπτοντο απειράριθμοι σαΐτες, αι οποίαι επροξένουν συριγμούς δαιμονιώδεις. Δεν διέκρινεν εκεί πλέον κανείς, παρά πυκνά νέφη καπνού, πυρίτιδος και θείου, των οποίων η οσμή επλήρου ασφυκτικώς την ατμόσφαιραν. Οι ντόπιοι Καλαματιανοί εμεθύσκοντο από την οσμήν της πυρίτιδος και παρηκολούθουν εκ του πλησίου τον αγώνα, εκφράζοντες τας συμπαθείας των και τον θαυμασμόν των. Δυστύχημα από σαΐτες ουδέποτε έλαβε χώραν.
Κάποτε εις μίαν περιοδείαν του βασιλέως Γεωργίου, όστις είχε καταλύσει μετά της Βασιλικής οικογενείας εις το νυν Πρωτοδικείον, απεφασίσθη, αντί πυροτεχνημάτων, να εμφανίσουν ενώπιον του Βασιλέως, το θέαμα αγρίου σαϊτοπολέμου. Και ενώ τα πλήθη επευφήμουν τους επί του εξώστου του Πρωτοδικείου Βασιλείς, εμφανίζονται με την περίεργον στολήν των και με τα σακούλια των οι σαϊτολόγοι και αμέσως αρχίζουν τον σαϊτοπόλεμον. Οι Βασιλείς κατάπληκτοι προ του μεγαλοπρεπούς και ωραίου θεάματος, εχειροκρότουν τους σαϊτολόγους, οι οποίοι αντιληφθέντες τον κίνδυνον της φωτιάς, εκυλίοντο επί του εδάφους, χωρίς όμως να αφήνουν τις σαΐτες από τας χείρας των.

Ο προχθεσινός σαϊτοπόλεμος
Υπό τας αυτάς περίπου περιστάσεις, διεξήχθη κατά τας ημέρας του Πάσχα, εν τη Κάτω Πλατεία και εις τους Ταξιάρχας, ο σαϊτοπόλεμος. Οι Αγιοταξιαρχίται υπό την ηγεσίαν του Μπεσή, συνεχίζοντες τας σαϊτολογικάς παραδόσεις των πρεσβυτέρων των, έφθασαν με τα σκουφάκια τους και τα σακκούλια τους περί την 3ην μμ. Οι γύρω εξώσται ήσαν κατάμεστοι. Εν τω μεταξύ καταφθάνουν οι σαϊτολόγοι άλλων ενοριών και ο αγών αρχίζει φοβερός. Αι φλόγες των σαϊτών συρίζουν δαιμονιωδώς και δεν βλέπει κανείς παρά μόνον καπνό και φωτιά. Μετά ταύτα ο σαϊτοπόλεμος μεταφέρεται εις την Πλατείαν Ταξιαρχών, όπου δίδεται και άλλη μάχη. Οι παλαιοί Καλαματιανοί είναι γεμάτοι χαρά και οι ξένοι κατάπληκτοι προ τοιούτου θεάματος».
Το γεγονός της αναβίωσης του κοσμοαγάπητου εθίμου είναι σημαντικό. Η εφημερίδα «Θάρρος στις 5.5.1926 γράφει «…οι γκάγκαροι Καλαματιανοί με την επαναφοράν του εθίμου δεν απέκρυπτον τον ενθουσιασμόν των… σαΐτες τεράστιες εξάγονται και ο πόλεμος αρχίζει φοβερός… η πλατεία πληρούται σαϊτοφόρων οίτινες εις αραιάν φάλαγγα ρίπτουν σαΐτες. Τα πλήθη ενθουσιάζονται και χειροκροτούν, ενώ από τους καπνούς της πυρίτιδος χάνονται επί αρκετά λεπτά της ώρας, όλοι σχεδόν. Οι σαϊτοφόροι ακολούθως με τας σάλπιγγας και τας σημαίας των, ακολουθουσών χιλιάδων λαού, κατευθύνονται εις την πλατείαν Ταξιαρχών, όπου επί μίαν σχεδόν ώραν, διεξάγεται με τις σαΐτες δεινός αγών επικρατήσεως. Δεν είναι ολίγοι εκείνοι που ενθουσιάζονται και ως Καλάμιοι αισθάνονται ιεράν υποχρέωσιν να λάβουν μέρος εις τον σαϊτοπόλεμον…».
Φαίνεται, για άλλη μια φορά, πως εκείνα τα χρόνια ήταν τιμή για μια ομάδα σαϊτολόγων να καλύπτουν με δικά τους χρήματα τα έξοδα για την κατασκευή σαϊτών. Θεωρούσαν συκοφαντία να τους αποδοθεί η αβανιά πως τους βοήθησαν οικονομικά και κάποιοι άλλοι. Γι’ αυτό η ομάδα σαϊτολόγων «Αγιοταξιαρχίται», οι οποίοι σε άλλο δημοσίευμα είχαν επαινεθεί ειδικώς και ο καπετάνιος τους Μπεσής, με δήλωσή τους στη «Σημαία» στις 5.5.1926 απορρίπτουν «μετά βδελυγμίας» το κοινολογηθέν: «ΟΙ ΑΓΙΟΤΑΞΙΑΡΧΙΤΑΙ ΣΑΪΤΟΛΟΓΟΙ. Ομάς σαϊτολόγων Αγιοταξιαρχιτών, μας παρεκάλεσε να δηλώσωμεν ότι αι ριφθείσαι υπ’ αυτών σαΐται, κατασκευάσθησαν δι’ ιδίων των εξόδων, διέψευσαν δε μετ’ αγανακτήσεως το κοινολογηθέν ότι δήθεν έλαβον χρήματα παρ’ άλλων».
Σεβόμενος το διαθέσιμο χώρο της εφημερίδος «Θάρρος», σταματώ την αναδρομή στους παλαιούς σαϊτοπόλεμους και σαϊτολόγους. Ελπίζω του χρόνου να συνεχίσουμε την ιστορική αναδρομή στο έθιμο του σαϊτοπόλεμου, ως φόρο τιμής σε αυτούς που το συνέθεσαν, το συντήρησαν, το διέσωσαν, το συνέχισαν και σε αυτούς που σήμερα το συνεχίζουν απτόητοι σε κινδύνους, κόπους, έξοδα, ελεύθερο χρόνο και απαγορεύσεις.
Ο Δήμος Καλαμάτας, προσβλέποντας στην προσέλκυση επισκεπτών τις ημέρες του Πάσχα, θα πρέπει να συνεχίσει να το ενισχύει ποικιλοτρόπως, για να γίνει κατορθωτό να επιβιώσει στη δύσκολη οικονομική συγκυρία που στις μέρες μας υπάρχει.
Το έθιμο του σαϊτοπόλεμου είναι μοναδικό στην Ελλάδα καθώς συνυπάρχει η «ερωτική» σχέση του σαϊτολόγου με τη σαΐτα του-την «πολυφωνική σαΐτα» θα έλεγα, αφού οι καλαματιανές σαΐτες έχουν από 9-16, και βάλε καμιά φορά, φωνές, αλλά και η αγάπη των «γκάγκαρων» Καλαματιανών που «βαπτίστηκαν» από βρέφη μέσα στις φλόγες και τους καπνούς του εθίμου, μα και στην μυρωδιά της μπαρούτης.
Μηπως θα έπρεπε το έθιμο του σαϊτοπόλεμου να εισαχθεί και στις τελετές εορτασμου της 23ης Μαρτίου, αφού κάτι τέτοιο συνεβαινε τα παλιά καλά χρόνια, που είχαν ιδιαίτερη αξία και σημασία οι εθνικοί εορτασμοί;
Και του χρόνου!

-Τα κείμενα των παλαιών εφημερίδων είναι σε πολυτονικό σύστημα που δεν κρατείται, παρά μόνον η ορθογραφία.

Μέρος ε΄

Του Χρήστου Νικ. Ζερίτη

Στο φετινό αφιέρωμα στο έθιμο θα δημοσιοποιηθούν ειδήσεις από τους σαϊτοπόλεμους της περιόδου 1908-1926, ονόματα σαϊτολόγων από το 1894 μέχρι το 1926 και γενναίες πράξεις τους, ονόματα μπουλουκιών, συνοικιών και ενοριών που «κατέβαζαν» ομάδες σαϊτολόγων, μαζί με ανέκδοτα περιστατικά και δημοσιογραφικές απόψεις, ώστε η διαχρονικότητα του εθίμου να ενισχύσει το φρόνημα της σημερινής γενιάς σαϊτολόγων, αλλά και των οπαδών του και, παρ’ όλες τις δυσκολίες, να συνεχιστεί:

Το 1922 σαΐτες ΔΕΝ έπεσαν. Φαίνεται, όμως, πως δεν ήταν μόνον οι αιτίες των πολέμων που το έθιμο του σαϊτοπόλεμου υπεχώρησε και δεν είχε την αίγλη των παλαιότερων εποχών. Ίσως η «απόρριψη» του εθίμου, εκείνη την περίοδο, να είχε και άλλες αιτίες. Μάλλον οι Καλαματιανοί-και οι υπόλοιποι Έλληνες- θεωρούσαν ότι όλα τα έθιμα που παρέλαβαν από τους παλαιότερους, τους συνέδεαν με ένα παρελθόν που τους θύμιζε τη φτώχεια και χρόνια δύστυχα (κάτι παρόμοιο συνέβη τη 10ετία του ’50, κατά την οποίαν ερήμωσαν τα χωριά με την αστικοποίηση και πουλήθηκαν αντικείμενα της παραδοσιακής ζωής σε γύφτους, κι αυτοί τα μεταπούλησαν σε Αθηναίους αντικέρ, προκειμένου να μην τους θυμίζουν τις εποχές της δυστυχίας των).
Βέβαια υπήρχαν και οι Στρατιωτικοί Νόμοι που λόγω της διαρκούς πολεμικής έντασης που υπήρχε, επέβαλαν σκληρές απαγορεύσεις στη χρήση των εκρηκτικών υλών. Ένα χρονογράφημα στη «Σημαία» στις 3.4.1922, παρ’ όλο που είναι ευθυμογράφημα, αποτυπώνει ξεκάθαρα στη γραφή του το λόγο που το έθιμο της Σαΐτας έπαψε να διεξάγεται. Η πρόοδος είναι ο λόγος.
Παράλληλα, αποτυπώνονται εθιμικά στοιχεία σχετικά με το σαϊτοπόλεμο εκείνων των χρόνων, τα οποία στις μέρες μας ελάχιστα έχουν τροποποιηθεί (π.χ. αντί για μπουλούκια ενοριών τα σημερινά χρόνια έχουμε μπουλούκια συνοικιών).
Γράφει ο ευθυμογράφος: «Η ΣΑΪΤΑ. Πρόοδος θα πη πολιτισμός, κατάργησις προλήψεων και δεισιδαιμονιών, αποκάλυψις αληθειών, αναγνώρισις μεγάλων πλανών και εξεύρεσις αφθονοτέρων μέσων για να είναι η πολυβασανισμένη ζωή του ανθρώπου, περισσότερον άνετος και ολιγώτερον ανιαρά. Τοιαύτα εφθέγγετο και εδογμάτιζε κάποιος συμπολίτης, απευθυνόμενος εις τον μεμψίμοιρον φίλον του. Δυστυχώς όμως οι φιλοσοφικοί ορισμοί του συμπαθούς συμπολίτου, δεν γίνονται πάντοτε δεκτοί μετ’ ενθουσιασμού. Ο μεμψίμοιρος, ευρίσκων τα πάντα στραβά και ανάποδα, και μη θέλων να ομολογήση ότι προοδεύομεν, αντέταξε σπουδαίας αντιρρήσεις.
–Πού στον εξαποδώ είναι εκείνη η πρόοδος που μας ξεφουρνίζεις κάθε λίγο και λιγάκι; εγώ τουναντίον βλέπω ότι η πρόοδος, κατά την έννοιαν που την εννοείς, τείνει να καταργήση κάθε ευγενή παράδοσιν.
–Ποίαν ευγενή παράδοσιν κατήργησε;
-Την σαΐταν.
–Την σαΐταν;
-Μάλιστα! Την σαΐταν γιατί παραξενεύεσαι; Εννοώ την Καλαματιανή σαΐτα. Ήτο για μας τους Καλαματιανούς μια ψυχαγωγία θαυμασία. Οι Ισπανοί δια να σκοτώνουν την ώρα τους, αρέσκονται εις τας ταυρομαχίας. Την συνήθειαν αυτήν, η οποία φαίνεται σε μας τους… πεπολιτισμένους, πολύ βάρβαρος, τηρείται από όλους ως μία ιερά Ισπανική παράδοσις και δεν εσκέφθη κανείς Ισπανός να την καταργήση. Η Καλαμάτα είχε και αυτή μίαν ωραίαν παράδοσιν, τον Σαϊτοπόλεμον. Η… πρόοδος εξηφάνισε και αυτή την ψυχαγωγίαν. Γιατί όμως την κατήργησε; Για θυμηθήτε την ωραίαν εκείνη εποχήν! Οι σαϊτολόγοι των ενοριακών Ναών της πόλεως, επί μήνας ολοκλήρους ηγωνίζοντο να φτιάσουν τις σαΐτες, και τι σαΐτες!!! Δύο στο χαρτό. Εβλέπατε ένα πράγμα τεράστιο, σαν οβίδα, και έβγαζε φλόγα με δύναμιν δέκα ατμομηχανών. Για θυμηθήτε τον Σαϊτοπόλεμον της πλατείας κατά την ημέραν του Πάσχα. Τα διάφορα συνάφια των ενοριών με τους ιστορικούς μασαλάδες, κατελάμβανον ένα μέρος της Πλατείας. Οι σαϊτολόγοι μαυρισμένοι από την μπαρούτη, εκκρεμούσαν στους ώμους των σακούλια γεμάτα από σαΐτες. Και όταν εδίδετο το σύνθημα του αγώνος, άρχιζε να βουίζει η σαΐτα. Το πεδίον της μάχης δεν διεκρίνετο από τον καπνό της μπαρούτης και του θειαφιού. Οι εξώσται ήσαν κατειλημμένοι ασφυκτικώς και τα υπόστεγα των καταστημάτων γεμάτα. Τι ηρωισμός!!! Τι αυτοθυσία!!! Έσπαζεν η σαΐτα και ο σαϊτολόγος επροτιμούσε να γείνη παρανάλωμα, παρά να την αφήση!!! Εποποιϊα σωστή, φίλε μου. Όλοι τότε εβαπτιζόμεθα στην πολεμική φωτιά και ετρχίζαμεν το πατριωτικόν μας μένος. Τώρα όμως; Τώρα εξεφτυλίσθη η σαΐτα και έγεινε βεγγαλικό ή ψευτομπόμπα!!! Αηδία! Και όλα αυτά οφείλονται στην πρόοδον που εξυμνείς. Να την βράσω τέτοια πρόοδο που αφαιρεί από τον άνθρωπο τα μέσα της χαράς…».

-Το 1923, το 1924 και το 1925 ΔΕΝ έπεσαν σαΐτες. Στη ζωή των Καλαματιανών έχει μπει η «πρόοδος», αφού η διαφήμιση στο «Θάρρος» της 25ης.4.1924, είναι ενδεικτική:
«Βεγκαλικά φώτα. Ηφαίστεια ηλεκτρικά. Μασκουλάκια, χρυσή βροχή, σωλήνες Αμερικής, Μπριλάντ Κανδιλάκια, Μαγκόν Μπουκέτου, συντριβάνι Αμερικανικόν, ροκέτες του αέρος και πυροβολισμού, κανδυλάκι με φίδια Αμερικάνικα, πυροτέχνημα Κινέζικο. Ηλεκτρικοί προβολείς, μύλοι κινέζικοι, πρωτοφανή κανδυλάκια με σφυρήκτρα χρυσής βροχής, πεταλούδες, φίδια Φαραώ, σπύρτα διαφόρων χρωμάτων. Άπαντα ακίνδυνα. Πωλούνται πρακτορείον Π. Τρουπάκη».

Χρονογράφημα της εφημερίδας «Σημαία» την 23η.4.1925 έγραφε, και μετέφερε το παράπονο πολλών κατοίκων της Καλαμάτας, για την εγκατάλειψη των πασχαλινών εθίμων, ακολουθώντας τις «επιταγές» της εποχής: «Μα Πάσχα είναι τούτο, Χριστέ μου, στο θεό σου ουφ! Ούτε ένας μπαλαφουμάς, ούτε ένα βαρελότο! Τι την θέλω εγώ την μυρωδιά του ψητού χωρίς την μυρουδιά της μπαρούτης; Πώς θα φανή Χριστέ μου πως μέσα στο αίμα της φυλής μας βράζει το αίμα, το αυτό αίμα των αρματωλών; το επιβάλει λέει ο πολιτισμός και κολοκύθια τούμπανα… Εκφυλίσθημεν, Χριστέ μου, με τα οριγκάν και τα κοντά μαλλιά, βάλε το χέρι σου. Τουλάχιστον μια φορά τον χρόνο να μυριζόμαστε μπαρούτι και αληθινό γλέντι».

-Τα κείμενα των παλαιών εφημερίδων είναι σε πολυτονικό σύστημα που δεν κρατείται, παρά μόνον η ορθογραφία.

Μέρος δ΄

Του Χρήστου Νικ. Ζερίτη

Στο φετινό αφιέρωμα στο έθιμο θα δημοσιοποιηθούν ειδήσεις από τους σαϊτοπόλεμους της περιόδου 1908-1926, ονόματα σαϊτολόγων από το 1894 μέχρι το 1926 και γενναίες πράξεις τους, ονόματα μπουλουκιών, συνοικιών και ενοριών που «κατέβαζαν» ομάδες σαϊτολόγων, μαζί με ανέκδοτα περιστατικά και δημοσιογραφικές απόψεις, ώστε η διαχρονικότητα του εθίμου να ενισχύσει το φρόνημα της σημερινής γενιάς σαϊτολόγων, αλλά και των οπαδών του και, παρ’ όλες τις δυσκολίες, να συνεχιστεί:

«Θάρρος», 13.4.1911
«Οι υμνήσαντες το Ελληνικόν Πάσχα ως κατ’ εξοχήν εορτήν της υπαίθρου, στολισμένην με φως του εαρινού ηλίου και με τα άνθη της ανοίξεως, με αρνιά ψηνόμενα εις το άνοιγμα ενός κήπου και χορούς συρομένους εις την πλατείαν της συνοικίας ή εις το χωράφι, διεψεύσθησαν τελείως εις τα προβλέψεις των. Εις την Καλαμάτα τουλάχιστον ο καιρός ήτο πολύ χειρότερος από τα περασμένα Χριστούγεννα. Από την νύκτα της Αναστάσεως έως το πρωί της Δευτέρας έβρεχεν αδιάκοπα, συγκρατημένα, εις νεροποντήν αληθινήν. Δια τον λόγον δε ακριβώς αυτόν και η κίνησις περιωρίσθη εις το ελάχιστον δια να μην είπωμεν ότι εμηδενίσθη. Με όλον τον άθλιον καιρόν οι Σαϊταδόροι ευρήκαν μιαν στιγμήν καλοκαιρίας το απόγευμα της Κυριακής, να διαχύσουν το άρωμα της μπαρούτης. Οι σαΐτες ήστραψαν, εσύριξαν και εβρόντησαν μεγαλοπρεπέστατα και χωρίς πολλά σκασίματα. Ο κόσμος εχειροκρότησεν ειλικρινώς».

«Θάρρος», 23.3.1912
Αρχίζει η περίοδος της σκληρής απαγόρευσης των εκρηκτικών, κυρίως λόγω των σε εξέλιξη Βαλκανικών Πολέμων. Το 1912 οι γιορτές του Πάσχα και της 25ης Μαρτίου συνέπεσαν. Ρίχτηκαν λίγες σαϊτες και στις δύο γιορτές.
«Εξεδόθη αστυνομική διάταξις δια της οποίας απαγορεύονται η οπλοφορία και οι πυροβολισμοί. Τα αστυνομικά όργανα, έξωθεν διαφόρων εκκλησιών, κατέσχον σωρεία κροτίδων, τας οποίας είχον διάφοροι παίδες κι μάλιστα μαθηταί των δημοτικών και Ελληνικών σχολείων. Εννοείται πολλούς εκ των μικρών αυτών γαυριάδων, εν κλαυθμοίς και οδυρμοίς, οι χωροφύλακες ωδήγησαν μέχρι της αστυνομίας, αλλ’ εκείθεν τους αφήκαν αμέσως, αφού τους εφιλοδώρησαν με μερικά χαστούκια».

«Θάρρος», 28.3.1912
«Χωρίς να σημειωθή γεγονός ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος άξιον, παρήλθον δια την πόλιν μας αι ημέραι του Πάσχα. Την Κυριακήν το απόγευμα εκάησαν εις την κάτω πλατείαν ολίγαι σαΐται… Δια την Εθνική Εορτή η εν τω ναώ της Υπαπαντής δοξολογία επί τη 25η Μαρτίου, εγένετο μετά της συνήθως επισήμου τυπικότητος. Παρευρέθησαν ο φρούραρχος κ. Μιχαλόπουλος, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου κ. Σκούμπης μετά του Εισαγγελέως κ. Ψυχαλίνου και του Αντεισαγγελέως κ. Αποστολάκη, ο Νομαρχών κ. Πολυλάς, ο Δήμαρχος κ. Μπενάκης, …εκ των φερόντων παράσημα διεκρίνετο ο τραυματίας του πολέμου δημοδιδάσκαλος κ. Βαλσαμάκης… την 8ην εσπερινήν εκάησαν πλείσται σαΐται με αρκετήν επιτυχίαν».

«Θάρρος», 29.3.1912
«ΑΠΟ ΤΗΝ ΖΩΗΝ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ… αι τρεις ημέραι παρήλθον ειρηνικώτατοι και αν έλειπαν αι σαΐτες, είναι ζήτημα εάν το ανεγνωρίζαμεν ως ιδικόν μας Πάσχα αυτό… Τι εκπληκτική η παραγωγή εκείνη των νεαρών σαϊταδόρων. Υπελογίσθη από παρακολουθούντα το πολεμοχαρές έθιμον του τόπου, ότι τουλάχιστον οι μισοί από τους κατόχους των σαϊτών εφέτος, ενεφανίζοντο πρώτην φοράν εις τον καπνοχαρή στοίβον της κάτω πλατείας. Και ήσαν πολλοί εξ αυτών τοσούληδες, μόλις δωδεκαετείς. Γενικώς όμως οι σαΐτες που εκάησαν το απόγευμα της Λαμπρής, εχαρακτηρίσθησαν “αδύνατες”, αρκεταί δε ήσαν που έσκασαν. Τουναντίον το βράδυ του Ευαγγελισμού…».

«Θάρρος», 17.4.1913
Το 1913 δε ρίχτηκαν σαΐτες, παρόλο που όπως γράφτηκε «[…] Γκράδες, τρομπόνια, μάουζερ, μάνλιχερ, περίστροφα, κουμπούρες, βαρελότα και καρυοφίλλια, επεστρατεύτηκαν εις μίαν ηφαιστειώδη συμπυροκρότησιν, η οποία διέσειε με τρομακτικούς κρότους την προσπαθούσαν να ηρεμήση πόλιν… αλήθεια είναι ότι εις την εξαιρετικήν αυτήν τρομοκράτησιν συνετέλεσαν αι πολεμοχαρείς διαθέσεις των συμπολιτών… επίσης είναι αλήθεια ότι σκιά χωροφύλακος, αστυνόμου και λοιπών αρμοδίων δεν εσκέφθη να εμποδίση τας, εκκωφαντικάς αυτάς εναντίον των ακουστικών μας νεύρων και της ασφαλείας, μάχας…».

«Θάρρος», 9.4.1914
«[…] Την Κυριακήν του Πάσχα λόγω της αθλιότητος του καιρού… ο κόσμος περιωρίσθη εις οικογενειακάς συναθροίσεις… μόνον το απόγευμα, οπότε επρόκειτο να ριφθούν οι αιώνιες σαΐτες, όλοι σιγά-σιγά ήρχισαν εξερχόμενοι και συγκεντρούμενοι εις την άνω και κάτω πλατείαν, ίνα απολαύσουν το θέαμα της, κατά τον πλέον επικίνδυνον και πρωτόγονον τρόπον, καιομένης μπαρούτης, να θαυμάσουν τους αριστοτέχνας των σαϊτών, να τους επευφημίσουν, να τους απολαύσουν, να τους χειροκροτήσουν. Η αστυνομία δεν έπαυσε να φέρη τας αιωνίους αντιρρήσεις της, δια τας σαΐτας, δεν εβράδυνε να επέμβη-κατά τον πλέον όμως αξιοθρήνητον τρόπον-διότι επιτέλους, μετά την παρέλευσιν απείρων κωμικοτραγικών επεισοδίων, οι σαϊτοφόροι κατίσχυσαν και υπό τα παταγώδη χειροκροτήματα του κοινού, το οποίον εναγωνίως ενέμενε εις την άνω και κάτω πλατείαν, έφεραν εις φως το αριστουργηματικόν προϊόν τόσης εργασίας και φευ!!! τόσης οικονομίας!!!…».

-Τις χρονιές 1915, 1916, 1917, 1918 και 1919 ΔΕΝ έπεσαν σαΐτες. Εκείνη τη 10ετία συνεχείς πόλεμοι (Βαλκανικοί, Α΄ Παγκόσμιος, Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή) έσυραν τους άνδρες σε μάχες και την κοινωνία σε πένθος και φόβο. Τα έθιμα και οι γιορτές ατόνησαν.
-Στην εφημερίδα Καλαμάτας «Σημαία» γράφτηκε σε χρονογράφημα, στις 6.4.1919… Η Βασιλεία της σαΐτας έσβυσεν οριστικώς. Οι Συμπολίται είναι κατατεθλιμμένοι δια τον θάνατον της σαΐτας.

-Στο «Θάρρος», 27.3.1920, ανακοινώθηκε η παρακάτω: «Απαγορευτική διάταξις. Ενεκρίθη υπό της Νομαρχίας η υποβληθείσα υπό της υπομοιραρχίας Μεσσήνης διάταξις, δια της οποίας απαγορεύεται η πώλησις των κροτίδων και των συναφών πυροτεχνημάτων».

-Το 1921 όλοι περίμεναν να ριχθούν σαΐτες στον εορτασμό της επετείου της 25ης Μαρτίου 1821. Όμως είχε απαγορευθεί το έθιμο. Ο χρονογράφος στην εφημερίδα «Σημαία» στις 19.3.1921 γράφει: «Σε συζήτηση περί νεωτερισμών, λέγει ο ένας:-νεωτερισμός είναι η έλλειψις εκείνου του αγρίου και βαρβάρου εθίμου της Σαΐτας. Του απαντά ο άλλος:-αυτό δεν είναι πρόοδος αλλά εκφυλισμός, μάλιστα εκφυλισμός. Η Σαΐτα, φίλε μου, ήτο κάτι που άξιζε τον θαυμασμόν ολοκλήρου της ανθρωπότητος. Όσοι συνετέλεσαν εις την κατάργησιν της σαΐτας, πρέπει να παραδοθούν εις γενικόν ανάθεμα. Σπουδαιολογώ. Όταν αναπολώ εις την μνήμην μου την ωραίαν εκείνην εποχήν που οι σαϊτολόγοι κατά ενορίας περιέρχοντο την πόλιν, με τα σακούλια τους γεμάτα σαΐτες, μαυρισμένοι από το μπαρούτι, πλήρεις πολεμικού μένους, και μεταβάλλοντες την πόλιν εις ένα πραγματικό στρατόπεδον, μου έρχεται να σκάσω από το κακό μου και καταρώμαι τους καταργήσαντας το ωραίον αυτό έθιμον… η σαΐτα με την οποίαν είχεν ζυμωθεί η Καλαμάτα έπρεπε να διατηρηθή. Αν εξακολουθείς να θεωρείς το καταργηθέν αυτό έθιμο ως βάρβαρον, τότε δεν έχει παρά να μας θαυμάσης, διότι καταργήσαντες την σαΐταν την αντικαταστήσαμεν με το βαρελότο!!!!».
Ρίχτηκαν όμως σαΐτες, όχι όμως στον εορτασμό της 25ης Μαρτίου (ρίχθηκαν πυροτεχνήματα με κατασκευαστή τον κ. Ασημάκο, που συναντάμε και το 1894 ως πυροτεχνουργό), αλλά το Πάσχα, παρόλο που ίσχυε Στρατιωτικός Νόμος.
Στη «Σημαία», 21.4.1921, γράφτηκε η είδηση πως «…Την ημέραν του Πάσχα εις την Κεντρικήν Πλατείαν ερρίφθησαν και αρκετές σαΐτες, κατασκευασμέναι με πολλήν τέχνην. Το θέαμα ήτο ωραίον και ανεπόλησεν εις την μνήμην των παλαιοτέρων περασμένα σαϊτικά μεγαλεία».
Φαίνεται πως οι σαΐτες ως έθιμο έχουν ατονήσει. Στην εφημερίδα «Σημαία», στις 17.4.1921, υπάρχει μια σημαντική είδηση, το παρατσούκλι των κατοίκων της ενορίας του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Αποκαλούνται Τσιρίτσιδες: «Οι Αγιαννήτες υπερηφανεύονται, και δικαίως, ότι ο Ναός των είναι ο αριστοκρατικώτερος των άλλων της πόλεως. Εφρόντισαν λοιπόν ώστε και ο στολισμός του επιταφίου των να είναι ανάλογος προς τας αριστοκρατικάς παραδόσεις των Τσιρίτσιδων, ως αυτοαποκαλούνται οι Αγιαννήτες, και το κατόρθωσαν».

-Τα κείμενα των παλαιών εφημερίδων είναι σε πολυτονικό σύστημα που δεν κρατείται, παρά μόνον η ορθογραφία.

Μέρος β΄

Του Χρήστου Νικ. Ζερίτη

Στο φετινό αφιέρωμα στο έθιμο θα δημοσιοποιηθούν ειδήσεις από τους σαϊτοπόλεμους της περιόδου 1908-1926, ονόματα σαϊτολόγων από το 1894 μέχρι το 1926 και γενναίες πράξεις τους, ονόματα μπουλουκιών, συνοικιών και ενοριών που «κατέβαζαν» ομάδες σαϊτολόγων, μαζί με ανέκδοτα περιστατικά και δημοσιογραφικές απόψεις, ώστε η διαχρονικότητα του εθίμου να ενισχύσει το φρόνημα της σημερινής γενιάς σαϊτολόγων, αλλά και των οπαδών του και, παρ’ όλες τις δυσκολίες, να συνεχιστεί:

Τα ίδια που συμβαίνουν στην εποχή μας, ακριβώς τα ίδια συνέβαιναν και το έτος 1900. Προσέξτε την παρακάτω είδηση:

Εφημερίδα Καλαμάτας
«Θάρρος», 4.4.1900
ΟΛΙΓΗ ΚΟΣΜΙΟΤΗΣ ΕΞΩ ΤΩΝ ΝΑΩΝ. Εις όλους τους ναούς, ιδία δε έξωθι του ναού του Αγίου Νικολάου καθ’ εκάστην εσπέραν των ολονυκτιών, αγυιόπαιδες συλλεγόμενοι βωμολοχούσιν αστεϊζόμενοι με μπαλαφουμάδες και σαϊτάκια, αποτελούντες δε αληθές πανδαιμόνιον πλήσσον σπουδαίως τους εν τοις ναοίς προσερχομένους και τους διαβάτας. Καλόν είναι η Αστυνομία να λάβη πρόνοιαν δι’ ενός αστυφύλακος εις έκαστον ναόν, ίνα αποσοβώνται τα έκτροπα ταύτα τα οποία άλλως κατά τας ημέρας ταύτας δεν έχουσι θέσιν ουδέ συγχωρούνται καθ’ οιονδήποτε τρόπον.

«Θάρρος», 31.3.1901
«Χθες προ της σημάνσεως των κωδώνων δια τους επιταφίους, εγένοντο εις την κάτω πλατείαν και τα πρώτα προανακρούσματα των σαϊτοφόρων. Εξ όσων όμως έρριξαν χθες το εσπέρας φαίνεται ότι εφέτος θα αποτύχουν τελείως. Τούτο ίσως οφείλεται εις την αδεξιότητα των σαϊτοφόρων διότι όλοι εκείνοι οι παλαιοί, οίτινες συνετάρασσον άλλοτε την πόλιν, απεχώρησαν. Ενός μάλιστα χθες το εσπέρας έσπασεν η σαΐτα και του επροξένησε διάφορα εγκαύματα».

«Θάρρος», 17.4.1902
«[…] Ο σαϊτοπόλεμος είχε και τους τραυματίας του, τους οποίους μετέφερον εις το φαρμακείον του κ. Κουτραφούρη. Ο κόσμος όμως ετέρπετο εις το θέαμα και την επιτυχίαν εκάστης σαΐτας υπεδέχετο με ακράτητα χειροκροτήματα, τουναντίον δε το σκάσιμον με γιουχαϊσμούς. Σχετικώς εφέτος ο σαϊτοπόλεμος δεν υπήρξεν επιτυχής διότι εξέλιπον οι ονομαστοί εις το είδος ήρωες».

«Θάρρος», 9.4.1903
«[…] Οι εξώσται των εν τη πλατεία οικιών στέκουν υπό το βάρος της σεβαστής αντιπροσωπείας και των δύο φύλων.. Όμιλος σαϊτοφόρων διέρχεται την σιδηράν γέφυραν και εγκαθιδρύεται εις το δυτικόν άκρον της πλατείας. Είναι οι Αβραμιώτες. Οι αγωνισταί προς στιγμήν μένουσιν αδρανείς και περιμένουν την έλευσιν και των άλλων κομμάτων, δια να αρχίσουν τον πόλεμόν των. Ο κόσμος όμως ανυπομονών τους παροτρύνει ν’ αρχίσουν αυτοί, καίτοι τα άλλα κόμματα δεν είχον εισέτι αφιχθή. Οι σαϊτοφόροι πείθονται εις τας προτροπάς.
-Φωτιά, τότε βοά το πλήθος…
Αγρία βοή τότε διαχέεται εις όλην την πλατείαν. Το πλήθος των θεατών κρύπτεται εις τα στοάς των καταστημάτων. Δια της πρώτης σαΐτας μετεδόθη το πυρ εις όλας των σαϊτοφόρων. Οι πολεμισταί παρασυρόμενοι υπό της ορμής της σαΐτας διασπείρονται εις όλην την πλατείαν. Το θέαμα είναι έξοχον… Οι σαΐτες διαχύνουν την θηριώδη βοήν των. Η στιγμή όμως είναι μεγαλοπρεπεστάτη. Αίφνης όμως μία βοή ακούεται ερχομένη εκ της στενωπού οδού, ένθα το κατάστημα του κ. Μιχ. Παπαδοπούλου, και μία σημαία, φέρουσα άγκυραν επιτυχώς ζωγραφισμένη, διαφαίνεται προς εκείνο το μέρος, κρατουμένη υπό υψηλού και επισήμου νέου.
-Είνε οι Γιαλιώτες, οι Γιαλιώτες… βοά εν αλαλαγμοίς ο άλλος.
Όλαι αι γαβρυάδες τρέχουν εις προϋπάντησίν των. Διασχίζουν τέλος ούτοι υπερήφανα-υπερήφανα την πλατείαν και στρατοπεδεύουν και αυτοί εις το μέρος της σιδηράς γεφύρας… Επί του πεδίου της μάχης ενεργόν μέρος μέλη εκ της εκλεκτής κοινωνίας της πόλεώς μας! Είνε όλοι γιομάτοι καρδιά και αίσθημα ανδρικόν. Απολαύσατε τα ονόματα εκείνων, ους ηδυνήθημεν να αντιληφθώμεν, οι κ.κ. Γ. Δικαιάκος, δικηγόρος και δημοτικός εισπράκτωρ, Αργύριος Παυλόπουλος έμπορος, Ν. Αντωνακάκης κτηματίας, Γ. Σκιάς καπνέμπορος, Γ. Καρδαράς κτηματίας, Κ. Πάτσος έμπορος και άλλοι. Πρώτος παίρνει φωτιά ο κ. Δικαιάκος.
Ευσταλής και ρωμαλέος κρατεί μεγαλοπρεπώς τη σαΐτα. Εξόχως επιτυχής δε αύτη. Ο κόσμος μετ’ εκπλήξεως παρατηρεί και γίνεται έξαλλος εκ του ενθουσιασμού του.
-Ζήτω! Μπράβο, φωνάζουν όλοι.
-Οι Πεπαντήτες, ο Κουραμάνας! φωνάζει το πλήθος.
-Εδώ φωτιά, λέγει ο ένας… Υπελείποντο οι Αγιανήτες. Αλλ’ από το κόμμα αυτό έλειπον μαχηταί και αντ’ αυτών ήσαν σχεδόν όλο παιδάκια δεκατριών ή δεκατεσσάρων ετών ηλικίας. Εν τούτοις τα παιδάκια ταύτα προκαλούν τον θαυμασμόν όλων διά την αντοχήν των και δια το ασυμβίβαστον προς την ηλικίαν των αψήφησιν του κινδύνου…».

«Θάρρος», 31.3.1904
«…Κόσμος άπειρος είχεν συγκεντρωθεί εν τη πλατεία και οι εξώσται εστέναζον υπό το βάρος των Κυριών δια να ίδωσι το όντως άγριον αλλά μεγαλοπρεπές θέαμα του σαϊτοπολέμου, ο οποίος εξείχεν εφέτος και λόγω πλήθους ριφθεισών σαϊτών και λόγω εκτάκτου επιτυχίας αυτών. Το τέλος εκάστης επιτυχίας o κόσμος υπεδέχετο μετά χειροκροτημάτων. Κατά γενικήν ομολογίαν εκ του διεξαχθέντος σαϊτοπολέμου, ανεδείχθησαν νικηταί οι της ενορίας Φραγκολίμνης και ακολούθως οι των Ταξιαρχών, επηνέθησαν δε πολύ και αυτών της Παραλίας…».

«Θάρρος», 20.4.1905
«[…] Η όλη κίνησις της εορτής παρετηρήθη μόνον το απόγευμα της Κυριακής εις την κάτω πλατείαν όπου συνεκεντρώθη ο κόσμος δια ν’ απολαύση το σύνηθες θέαμα του σαϊτοπολέμου, όστις και αυτός εφέτος κατ’ εξοχήν ήτο πενιχρός διότι ελάχισται σαΐται ερρίφθησαν και ολίγην ώραν διήρκεσε το θέαμα αυτό. Εις τούτο συνετέλεσεν η αποχή του διασήμου αρχηγού των Φραγκολιμνητών»…

«Θάρρος», 25.4.1907
«[…] Με όλα ταύτα ο κόσμος δεν ήτο ευχαριστημένος δια τις σαΐτες των ομάδων, διότι όλαι έσκαζον και δεν προσήγγιζον τας των περασμένων ετών.
Αι παρέαι των συνοικιών δεν απέδειξαν τι το έκτακτον, αλλ’ όχι μόνο τούτο, αλλ’ και υπελήφθησαν των περασμένων χρόνων. Μόνον επιτυχίαν παρουσίασαν τα συντάγματα των Παραλιωτών, οι οποίοι είχον το ρεκόρ και οίτινες δια την υπεροχήν των ήσαν και είναι κατενθουσιασμένοι…».

Εφημερίδα Καλαμάτας
«Σημαία», 20.4.1930
Αναδημοσίευση περιγραφής του σαϊτοπόλεμου του 1908 από τον «Νέο Ταχυδρόμο Καλαμάτας»:
«ΤΟ ΠΑΣΧΑ ΕΝ ΚΑΛΑΜΑΙΣ ΠΡΟ 22 ΕΤΩΝ-ΤΟ ΚΑΨΙΜΟ ΤΟΥ ΙΟΥΔΑ ΚΑΙ ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΑΪΤΕΣ. ΠΑΣΧΑ ΚΑΙ ΜΠΑΡΟΥΤΙ-ΣΑΪΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΑΪΤΟΛΟΓΟΙ-ΜΠΟΕΡΕΣ, ΦΡΑΓΚΟΛΙΜΝΙΤΕΣ, ΑΓΙΑΝΝΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΙΩΤΕΣ-Ο ΑΓΩΝ ΤΩΝ ΕΝΟΡΙΤΩΝ ΤΟΝ ΠΑΛΗΟ ΚΑΙΡΟ.
Το Πάσχα μέχρι προ εικοσαετίας εωρτάζετο εις την πόλιν μας όχι με τον πεζό τρόπο που εορτάζεται σήμερον. Εκινητοποιούντο διακόσιοι τουλάχιστον άνθρωποι, ίνα και δύο μήνας προ του Πάσχα δια να προπαρασκευασθούν δια τους περίφημους σαϊτοπολέμους. Εις κάθε συνοικίαν ενηργούντο έρανοι οι οποίοι παρεδίδοντο εις τους αρχηγούς των σαϊτολόγων. Η προπαρασκευαστική αυτή διαδικασία εξηκολούθη μέχρι της Μεγάλης Εβδομάδος, ότε θα ήσαν οι ιστορικές σαΐτες έτοιμες. Αλλά μη νομίσητε ότι η κατασκευή της σαΐτας ήτο υπόθεσης δαπάνης. Απαιτούσε προς παντός πείραν, τέχνην και άσκησιν. Ως δεινοί σαϊτολόγοι εφημίζοντο ο Κατασχετής, ο Καρνέρης, ο Σαμπάτης, ο Κουλουφάκος, ο Ζαρακάς κ.λπ.
Ιδού πως περιγράφει ο “Νέος Ταχυδρόμος” εν έτει 1908 την Πασχαλινήν κίνησιν: […] Εις την πλατείαν ο Σαϊτοπόλεμος. Από της 2ας μεταμεσημβρινής με όλην την ψιλήν βροχήν ήτις έπιπτε, οι σαϊτολόγοι με τας σημαίας των και με τας απαραίτητες σάλπιγκές των ήρχισαν να συγκεντρώνονται εις την Κάτω Πλατείαν. Να οι Παραλιώτες με έναν σαλπιγκτήν εμπρός και με έναν σημαιοφόρον κρατούντα μίαν…Αυστριακήν σημαίαν. Εις το μέσον του ομίλου ευρίσκοντο τα πρωτοπαλλήκαρα της σαΐτας με κόκκινα φεσάκια και με σακούλια εις τα οποία εμπεριέχονται οι σαΐτες. Από το άλλο σοκάκι ξεπροβάλλουν οι Αγιωργήτες με δύο σαλπιγκτάς οίτινες σαλπίζουν βήμα στρατιωτικόν και εγκαθίστανται και ούτοι εις την πλατείαν ήτις έχει γεμίσει από κόσμον ο οποίος θέλει να απολαύση του θεάματος των σαϊτών. Οι γύρω εξώσται βρύθουσιν από κόσμον εις τον οποίον αντιπροσωπεύεται επαρκώς το ωραίον φύλον. Μετά την προσέλευσιν των μαχητών και των άλλων ενοριών αρχίζει ο σαϊτοπόλεμος. Έχετε ακούσει μούγκρισμα λεονταριών, ωρυγήν τίγρεων; Εάν ναι, αμυδράν ιδέαν θα έχητε του ορυμαγδού τον οποίον προξενεί το ρίξιμο των σαϊτών. Φυσσομανά η μία σαΐτα απ’ εδώ εξερρύγνυται λάβαν και βοήν η άλλη απ’ εκεί, ενώ οι σαϊτολόγοι ως δαίμονες της κολάσεως, χορεύουν μέσα εις τον καπνόν και ο αλλαλαγμός που γίνεται σου παρουσιάζει μίαν εικόνα φρικιαστικήν. Ο σαϊτοπόλεμος διήρκεσε επ’ αρκετόν καθ’ όν ανεδείχθεισαν τέλειοι κάτοχοι του μυστικού της καλής σαΐτας οι Φραγκολιμνήτες, ρίψαντες τας καλλιτέρας σαΐτας”…».

-Τα κείμενα των παλαιών εφημερίδων είναι σε πολυτονικό σύστημα που δεν κρατείται, παρά μόνον η ορθογραφία.