Προβλέπεται ερημοποίηση στο 51,55% της Πελοποννήσου – Στις πιο ευάλωτες Περιφέρειες με τους ελαιώνες της Μεσσηνίας στο επίκεντρο

Η ερημοποίηση δεν είναι πλέον μια μακρινή απειλή για την Ελλάδα και ειδικότερα για την Πελοπόννησο. Τα στοιχεία νέας έκθεσης του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Joint Research Centre – JRC), τα οποία παρουσιάζει το in.gr, κατατάσσουν την Περιφέρεια Πελοποννήσου στις περιοχές της χώρας όπου η υποβάθμιση της γης συνδυάζεται με ιδιαίτερα υψηλή κοινωνικοοικονομική ευαλωτότητα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, το 51,55% της Πελοποννήσου βρίσκεται σε κατάσταση ερημοποίησης, ενώ το 38,1% του πληθυσμού βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο από τον εθνικό μέσο όρο του 27,5% που χρησιμοποιείται στη μελέτη ως σημείο αναφοράς.

Πελοπόννησος: Στις πιο ευάλωτες περιφέρειες 

Τα στοιχεία αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα για μια Περιφέρεια όπου η γεωργία, η κτηνοτροφία, ο τουρισμός και η διαχείριση των υδατικών πόρων αποτελούν κρίσιμους πυλώνες της τοπικής οικονομίας. Η παρατεταμένη ξηρασία, η μείωση των διαθέσιμων υδάτων, η υπεράντληση των υπόγειων υδροφορέων και η αύξηση των θερμοκρασιών δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η παραγωγική ικανότητα της γης μπορεί να βρεθεί υπό ακόμη μεγαλύτερη πίεση.

Η ερημοποίηση, άλλωστε, δε σημαίνει ότι μια περιοχή μετατρέπεται σε Σαχάρα. Όπως εξηγείται στο δημοσίευμα του in.gr, πρόκειται για την υποβάθμιση της γης σε άνυδρες, υπο-άνυδρες και ξηρές περιοχές, ως αποτέλεσμα τόσο των κλιματικών μεταβολών όσο και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Με απλά λόγια, αφορά εδάφη που σταδιακά χάνουν την ικανότητά τους να διατηρούν βλάστηση, να παράγουν γεωργικά προϊόντα και να στηρίζουν ανθρώπινες δραστηριότητες.

Η έκθεση του JRC επιχειρεί να καταγράψει με νέα μεθοδολογία την υποβάθμιση της γης και τις περιοχές που βρίσκονται σε κίνδυνο ερημοποίησης. Η αξιολόγηση βασίζεται σε επιστημονικούς δείκτες, όπως η επιδείνωση της υγείας και της παραγωγικότητας του εδάφους, αλλά και οι μεταβολές στην κάλυψη της γης, είτε πρόκειται για δάση, λιβάδια, είτε για άλλα οικοσυστήματα.

Στην περίπτωση της Πελοποννήσου, η εικόνα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Το ποσοστό ερημοποίησης, που φτάνει το 51,55%, κατατάσσει την Περιφέρεια στις ελληνικές περιοχές με τη μεγαλύτερη έκθεση στο φαινόμενο.

Στην ίδια κατηγορία Περιφερειών, όπου συνδυάζονται υψηλή έκθεση στην ερημοποίηση και ποσοστά κινδύνου φτώχειας πάνω από τον εθνικό μέσο όρο, περιλαμβάνονται η Δυτική Ελλάδα με 53,7% ερημοποίηση και 27,9% κίνδυνο φτώχειας, η Θεσσαλία με 54% και 30,5% αντίστοιχα, καθώς και οι Περιφέρειες της Μακεδονίας και της Θράκης.

Για την Πελοπόννησο, ωστόσο, το στοιχείο που ξεχωρίζει είναι ο συνδυασμός του μεγάλου ποσοστού έκτασης που επηρεάζεται από την ερημοποίηση με το ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό του 38,1% στον κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού.

Κοινωνική ευαλωτότητα

Η έκθεση δεν υποστηρίζει ότι η ερημοποίηση προκαλεί αυτομάτως τη φτώχεια ή ότι η φτώχεια οδηγεί από μόνη της στην υποβάθμιση της γης. Επισημαίνει, όμως, ότι οι δύο παράγοντες συχνά συνυπάρχουν στις ίδιες περιοχές.

Οι νότιες, αγροτικές, περιφερειακές και διαρθρωτικά μειονεκτικές περιοχές είναι συχνά περισσότερο εκτεθειμένες τόσο στις περιβαλλοντικές πιέσεις όσο και στις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Η συσχέτιση αυτή επιτρέπει, σύμφωνα με το JRC, μια πιο ολοκληρωμένη αξιολόγηση της ευαλωτότητας των περιοχών.

Για την Πελοπόννησο, αυτό σημαίνει ότι η αντιμετώπιση της ερημοποίησης δεν μπορεί να περιοριστεί αποκλειστικά σε περιβαλλοντικά μέτρα. Η προστασία του εδάφους, η εξοικονόμηση και ορθολογική διαχείριση του νερού, η στήριξη της πρωτογενούς παραγωγής και η προσαρμογή των καλλιεργειών στις νέες κλιματικές συνθήκες συνδέονται άμεσα με τη διατήρηση της οικονομικής δραστηριότητας και της κοινωνικής συνοχής στην Περιφέρεια.

Το πρόβλημα σε όλη την Ελλάδα

Η Ελλάδα συνολικά βρίσκεται σε εξαιρετικά δυσμενή θέση. Το 72,74% της ελληνικής επικράτειας παρουσιάζει τουλάχιστον έναν παράγοντα υποβάθμισης της γης, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι 56,4%.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι το 36% της συνολικής έκτασης της χώρας βρίσκεται ήδη σε κατάσταση ερημοποίησης. Πρόκειται για το τρίτο υψηλότερο ποσοστό στην Ευρώπη, μετά την Ισπανία με 53% και την Κύπρο με 45%.

Παράλληλα, σχεδόν ένας στους δύο κατοίκους της Ελλάδας, ποσοστό 47%, ζει σε περιοχές που επηρεάζονται από την ερημοποίηση. Μόνο η Κύπρος εμφανίζει υψηλότερο ποσοστό, με 61%.

Η νέα έκθεση συνυπογράφεται, μεταξύ άλλων, από τον Έλληνα ερευνητή, δρα Πάνο Πανάγο, ανώτερο επιστήμονα του JRC και επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Εδάφους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το πρόβλημα, σύμφωνα με τα συμπεράσματα της έρευνας, δεν αφορά μόνο στις περιοχές που έχουν ήδη χαρακτηριστεί ξηρές. Σήμερα οι ξηρές περιοχές καλύπτουν το 15% της Ευρώπης, δηλαδή περίπου 611.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, και το 86,56% αυτών πλήττεται από ερημοποίηση.

Συνολικά, η ερημοποίηση επηρεάζει περίπου 530.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και περίπου 42 εκατομμύρια ανθρώπους.

Οι προβλέψεις για τις επόμενες δύο δεκαετίες είναι ακόμη πιο ανησυχητικές. Με βάση τα κλιματικά σενάρια, οι περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα χαρακτηρίζονται ως ξηρές ή ξηρότερες αναμένεται να αυξηθούν κατά 5% έως 10%, με τη μεγαλύτερη επιβάρυνση να αναμένεται στη Νότια Ευρώπη.

Η Ελλάδα, η Ισπανία, η Ιταλία και τα Βαλκάνια βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της μεταβολής. Σε ορισμένες περιοχές προβλέπονται συχνότερες ξηρασίες, λιγότερες βροχοπτώσεις και σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας.

Στο επίκεντρο οι ελαιώνες της Μεσσηνίας

Ιδιαίτερη ανησυχία για το μέλλον των ελαιώνων της Μεσσηνίας προκαλούν τα στοιχεία που παρουσιάζει το anagnostis.org για την ερημοποίηση στην Πελοπόννησο, βάσει των στοιχείων της παραπάνω έκθεσης. 

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, γεωχωρική μελέτη με τη χρήση δορυφορικών δεδομένων καταγράφει αυξημένη πίεση σε βασικές καλλιέργειες της Περιφέρειας από τον συνδυασμό υψηλών θερμοκρασιών και περιορισμένης διαθεσιμότητας νερού.

Στη Μεσσηνία, στο επίκεντρο βρίσκονται οι ελαιώνες, οι οποίοι συγκαταλέγονται στις καλλιέργειες που απαιτούν στενή παρακολούθηση, μαζί με τους ελαιώνες της Λακωνίας, τα αμπέλια της Κορινθίας και τους πορτοκαλεώνες της Αργολίδας.

Όπως, επίσης, αναφέρεται στο δημοσίευμα, η υποβάθμιση του εδάφους δεν είναι αφηρημένο ζήτημα για τους παραγωγούς της Πελοποννήσου. Έρχεται να προστεθεί σε μια ήδη ανοιχτή οικονομική κρίση του πρωτογενούς τομέα. Μετά τον παγετό της 3ης και 4ης Μαΐου 2026, συντονισμός δώδεκα αγροτικών και κτηνοτροφικών συλλόγων από τη Μεσσηνία, την Αρκαδία, την Αργολίδα και τη Λακωνία ζήτησε αποζημιώσεις στο 100% της ζημιάς χωρίς περικοπές, προκαταβολή 200 ευρώ ανά στρέμμα, αναθεώρηση του κανονισμού του ΕΛΓΑ, διαγραφή χρεών των πληγέντων παραγωγών και κάλυψη των ασφαλιστικών εισφορών από το κράτος. Ο ΕΛΓΑ κατέβαλε το 2025 σε πανελλαδικό επίπεδο 6,6 εκατομμύρια ευρώ σε 5.201 ασφαλισμένους, ποσό που οι αγροτικοί φορείς της Πελοποννήσου θεωρούν ανεπαρκές μπροστά στην έκταση των ζημιών των τελευταίων ετών.

Β.Β.