Ζούμε σε μια εποχή όπου η εξουσία δε χρειάζεται πια θέσεις, αξιώματα και υπουργεία. Ασκείται αθόρυβα, μέσα από χαρτοφυλάκια, μετοχές, δίκτυα επιρροής και κλειστές συμφωνίες. Οι σύγχρονοι ολιγάρχες δε διεκδικούν δημόσιο ρόλο. Τον έχουν ήδη. Κυβερνούν από το παρασκήνιο και καθορίζουν αποφάσεις που επηρεάζουν εκατομμύρια ζωές, χωρίς να λογοδοτούν σε κανέναν.
Στην Ελλάδα, η ολιγαρχία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια ούτε μια θεωρία συνωμοσίας. Είναι ένα διαχρονικό πολιτικό και οικονομικό σύστημα. Εφοπλιστές, τραπεζίτες, μεγαλοεργολάβοι, ιδιοκτήτες Μέσων Ενημέρωσης, διαφορετικοί ρόλοι, κοινό χαρακτηριστικό η οικονομική ισχύς και η δυνατότητα παρέμβασης στην πολιτική διαδικασία. Με αυτήν την ισχύ διαμορφώνουν πολιτικές, επηρεάζουν νόμους, ελέγχουν την ενημέρωση και καθορίζουν τι θα συζητηθεί και τι θα αποσιωπηθεί.
Το φαινόμενο αυτό δεν προέκυψε τυχαία. Είναι αποτέλεσμα μιας πελατειακής αντίληψης που διαπερνά την ελληνική πολιτική ζωή εδώ και δεκαετίες. Μετά τον πόλεμο, λίγες οικογένειες κρατούσαν τα κλειδιά της οικονομίας. Μετά τη Μεταπολίτευση, το σύστημα δεν αποδομήθηκε. Απλώς εκσυγχρονίστηκε. Οι παλιοί «εθνικοί προμηθευτές» μετατράπηκαν σε «επενδυτές» και οι πολιτικές εξαρτήσεις ντύθηκαν με τη γλώσσα της ανάπτυξης και των μεταρρυθμίσεων.
Η κρίση, μάλλον η χρεοκοπία, του 2010 δεν ανέκοψε αυτή τη δυναμική. Την ενίσχυσε. Την ώρα που η κοινωνία φτωχοποιούνταν και έχανε δικαιώματα και εισοδήματα, μια μικρή ομάδα αγόραζε σε τιμές ευκαιρίας ό,τι κατέρρεε. Τράπεζες, Μέσα Ενημέρωσης, δημόσιες υποδομές. Ιδιαίτερα σήμερα, οι ίδιοι παίκτες συνεχίζουν να καθορίζουν ποιος έχει φωνή στο δημόσιο λόγο και ποιος περιθωριοποιείται. Ποιος παρουσιάζεται ως «υπεύθυνος» και ποιος στοχοποιείται ως «επικίνδυνος».
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη ισχυρών οικονομικών κέντρων. Είναι η ψευδαίσθηση ότι η Δημοκρατία λειτουργεί κανονικά. Στην πραγματικότητα, υπονομεύεται εκ των έσω. Η ολιγαρχική εξουσία δε συγκρούεται με τους θεσμούς. Τους χρησιμοποιεί. Διαγωνισμοί κομμένοι και ραμμένοι, «αντικειμενική» ενημέρωση, «αναπτυξιακές» συμβάσεις που εξυπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα. Ένα κλεπτοκρατικό σύστημα που λειτουργεί με όρους νομιμότητας, αλλά χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη.
Η ολιγαρχία δεν αντιμετωπίζεται με συνθήματα ούτε με ανέξοδες καταγγελίες. Αντιμετωπίζεται μόνο με ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, πραγματική φορολογική ισονομία, Μέσα Ενημέρωσης που δεν εξαρτώνται από ισχυρούς χρηματοδότες και, κυρίως, με ενεργούς πολίτες. Πολίτες που δε συνηθίζουν την αδικία, που δεν παραιτούνται, που δεν αποδέχονται τη σιωπή ως κανονικότητα.
Η Δημοκρατία δεν καταλύεται απότομα. Διαβρώνεται σταδιακά, όταν οι πολίτες κουράζονται και σιωπούν. Οι ολιγάρχες δε χρειάζεται να τη ρίξουν. Αρκεί να την αδειάσουν από περιεχόμενο. Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχουν. Υπάρχουν και δρουν. Το ερώτημα είναι αν η κοινωνία έχει ακόμη τη βούληση να τους περιορίσει ή αν έχει συμβιβαστεί οριστικά με τη ζωή στη σκιά τους.
Του Σταύρου Στραβόλαιμου
