Ζούμε στην εποχή της μεγαλύτερης ψευδαίσθησης, καθώς η απόλυτη ψηφιακή διασύνδεση συνυπάρχει με μια πρωτόγνωρη εσωτερική απομόνωση.
Ένα σκρολάρισμα στο TikTok, ένα αναπάντητο DM και μια εικονική καρδιά στην οθόνη επιβεβαιώνουμε στα κινητά μας καθημερινά/ Καταντήσαμε «φαντάσματα στο σήμα» κάποιου άλλου, εγκλωβισμένοι στη νοσταλγία για επαφές που δεν υπήρξαν ποτέ. Αυτό το «glitch» στις σύγχρονες σχέσεις μοιάζει με τωρινό φαινόμενο, όμως η γιατρειά βρίσκεται κρυμμένη χιλιάδες χρόνια πίσω. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν προβλέψει την ανάγκη μας για ουσιαστική επαφή, κληροδοτώντας μας έναν διαχρονικό οδηγό επιβίωσης.
Σήμερα, η καθημερινότητά μας μοιράζεται ανάμεσα στην πραγματικότητα και το feed μας, όπου προβάλλουμε μια τέλεια, φιλτραρισμένη εκδοχή του εαυτού μας για μερικά likes. Όταν ερωτεύεσαι ένα προφίλ στο Instagram, η έλξη δεν αφορά στον ίδιο τον άνθρωπο, αλλά το είδωλό του. Μετατρέπεσαι έτσι στον δεσμώτη του πλατωνικού σπηλαίου, ο οποίος κοιτάζει τις σκιές στον τοίχο θεωρώντας τες πραγματικότητα. Αιώνες πριν, ο Πλάτωνας περιέγραψε ακριβώς αυτή την κατάσταση μιλώντας για τα «είδωλα»- τις ψεύτικες εικόνες που οι άνθρωποι μπερδεύουν με την αλήθεια. Η αρχαία φιλοσοφία μάς προτρέπει να βγούμε από αυτό το ψηφιακό σκοτάδι, να κλείσουμε την οθόνη και να αντικρίσουμε το αληθινό φως: τον συνάνθρωπό μας, χωρίς φίλτρα.
Γιατί νιώθουμε απομονωμένοι ανάμεσα σε χιλιάδες followers; Ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια διέκρινε τρεις κατηγορίες ανθρώπινων δεσμών: Τη χρησιμότητα (αμοιβαίο όφελος), την ηδονή (κοινή διασκέδαση), την αρετή (η τέλεια και ανώτερη μορφή). Οι περισσότερες διαδικτυακές μας επαφές εξαντλούνται στην επιφανειακή ανάγκη για κοινωνική επιβεβαίωση (social validation). Αντίθετα, ο αριστοτελικός ορισμός απαιτεί χρόνο, κοινές εμπειρίες και βαθιά ενσυναίσθηση, αφού πρόκειται για «μια ψυχή που κατοικεί σε δύο σώματα». Ένα emoji αδυνατεί να υποκαταστήσει αυτή τη σύνδεση. Η νεολαία σήμερα δεν έχει ανάγκη από περισσότερα views, αλλά από περισσότερο Αριστοτέλη. Οι Στωικοί φιλόσοφοι (Επίκτητος, Μάρκος Αυρήλιος και Σενέκας) είχαν τη λύση αιώνες πριν από την εφεύρεση του «seen». Η βασική τους αρχή ήταν σαφής: διαχωρισμός των πραγμάτων σε όσα εξαρτώνται από εμάς και σε όσα όχι. Σε μια ψηφιακή σχέση, δεν μπορείς να ελέγξεις τη συμπεριφορά του άλλου, την απάντηση στο μήνυμα ή την ξαφνική εξαφάνισή του. Ελέγχεις, όμως, τη δική σου αντίδραση και την αξιοπρέπειά σου. Όπως δίδασκε ο Επίκτητος, «δεν ταράζουν τα πράγματα τους ανθρώπους, αλλά οι ιδέες που σχηματίζουν γι’ αυτά».
Η ψηφιακή εγκατάλειψη (ghosting) δεν ορίζει τη δική σου αξία, αλλά τη συναισθηματική ανωριμότητα του άλλου. Αντί να μετατρέπεσαι σε «φάντασμα» που στοιχειώνει μια συνομιλία, ο στωικισμός σού μαθαίνει να αποχωρείς με ψηλά το κεφάλι. Η εσωτερική σου γαλήνη (αταραξία) είναι πολύ πολύτιμη για να τη θυσιάσεις για μια ειδοποίηση. Ο έλεγχος της ευτυχίας σου ανήκει αποκλειστικά σε σένα και όχι στα reactions των άλλων. Στην αρχαία τραγωδία, η ύβρις ήταν η αλαζονεία του ανθρώπου που ξεπερνούσε τα όριά του, προσβάλλοντας τους φυσικούς νόμους. Σήμερα, η ύβρις της γενιάς μας είναι η ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας μέσω του διαδικτύου. Πιστεύουμε ότι εξουσιάζουμε τον κόσμο επειδή έχουμε πρόσβαση σε αμέτρητες πληροφορίες και προφίλ. Όμως, η φύση πάντα αποκαθιστά την ισορροπία. Η νέμεσις (η θεία δίκη) εμφανίζεται με τη μορφή του εσωτερικού κενού, του άγχους και της κατάθλιψης. Η υποκατάσταση της πραγματικής ζωής από την ψηφιακή τιμωρείται με την απόλυτη απομόνωση. Η αρχαία γραμματεία μάς υπενθυμίζει το «μηδέν άγαν» (τίποτα σε υπερβολή). Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν εργαλεία επικοινωνίας, όχι φυλακές διαβίωσης. Αυτό το παράξενο συναίσθημα της «ψηφιακής νοσταλγίας» για μια χαμένη αυθεντικότητα αποτελεί τη σύγχρονη Ιθάκη μας. Όπως ο Οδυσσέας πάλευε με κύματα και τέρατα για να επιστρέψει στην πατρίδα του, έτσι κι εμείς αναμετριόμαστε με αλγόριθμους και ειδοποιήσεις, αναζητώντας την αληθινή ανθρώπινη ζεστασιά.
Η αποσύνδεση συμβαίνει γιατί αντικαταστήσαμε την απευθείας επικοινωνία με την οθόνη, λησμονώντας τη «χρεία» του ουσιαστικού διαλόγου και τη «ξενία» του αμοιβαίου σεβασμού. Νεολαία δε σημαίνει υποταγή σε έναν αλγόριθμο που υπαγορεύει τι θα δεις, τι θα νιώσεις και ποιον θα αγαπήσεις. Διεκδίκησε σχέσεις με βάθος, ολόκληρες νύχτες συζητήσεων και έρωτες γεμάτους ζωντάνια, όχι μπαταρία. Σπάσε τον κώδικα. Βγες στο φως. Ζήσε αληθινά.
Του Γιώργου Φερετζάκη
Δικηγόρου ΥΔΝ Ιστορίας του Δικαίου -ΕΚΠΑ
