Ο νόμος είσαι ΕΣΥ: Πώς επτά «επαναστάτες» καθηγητές έγραψαν το μέλλον της ζωής μας το 1975

Όταν ακούμε τη λέξη «Νομική», το μυαλό των περισσότερων πάει σε βαρετές δικαστικές αίθουσες, δυσνόητους κώδικες και σκονισμένα βιβλία. Κι όμως, η Νομική Επιστήμη δεν είναι μια επιστήμη για τους λίγους• είναι το αόρατο δίχτυ που προστατεύει την καθημερινότητά μας, την ελευθερία μας και την ίδια μας τη ζωή από την αυθαιρεσία της εκάστοτε εξουσίας.

Η μεγαλύτερη απόδειξη γι’ αυτό κρύβεται σε μια συναρπαστική ιστορία από το 1975. Τότε, επτά κορυφαίοι Έλληνες επιστήμονες αποφάσισαν να μην κλειστούν στους τέσσερις τοίχους των πανεπιστημίων τους, αλλά να βγουν μπροστά για τον πολίτη. Με οδηγό τον κορυφαίο καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου Αριστόβουλο Μάνεση, και μαζί με τον Φαίδωνα Βεγλερή (καθηγητή Διοικητικού Δικαίου), τον Γιώργο Κουμάντο και τον Νίκο Παπαντωνίου (καθηγητές Αστικού Δικαίου), τον Σπύρο Πλασκοβίτη (σύμβουλο Επικρατείας), τον Ξενοφώντα Γιαταγάνα (νομικό) και τον Γιώργο Μαυρογορδάτο (πολιτικό επιστήμονα), δημιούργησαν μια «ασπίδα» για τον λαό.

Οι επτά αυτοί ειδικοί συνέταξαν ένα δικό τους, εναλλακτικό Σύνταγμα. Εκείνη την εποχή, οι προτάσεις τους απορρίφθηκαν ως «υπερβολικά προοδευτικές». Όμως, η Νομική Επιστήμη έχει τη δύναμη να βλέπει μπροστά από την εποχή της. Το κείμενό τους αποδείχθηκε απόλυτα προφητικό, αφού τα επόμενα χρόνια η ίδια η ζωή ανάγκασε το κράτος να εφαρμόσει τις ιδέες τους:

Όχι στον «αρχηγό-βασιλιά»: Οι καθηγητές προειδοποίησαν ότι αν ένας μόνο άνθρωπος (ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας) έχει το δικαίωμα να διαλύει τη Βουλή όποτε θέλει, η δημοκρατία κινδυνεύει. Δικαιώθηκαν πανηγυρικά μερικά χρόνια αργότερα, το 1986, όταν το Σύνταγμα άλλαξε για να προστατεύσει την ψήφο των πολιτών.

Το Σύνταγμα στο πλευρό του αδύναμου: Επέμεναν ότι οι νόμοι δεν πρέπει απλώς να υπάρχουν στα χαρτιά, αλλά να εξασφαλίζουν σε κάθε πολίτη δίκαιο μισθό, ασφάλιση, δωρεάν παιδεία και προστασία στο δικαίωμα της απεργίας. Αυτές οι ιδέες έγιναν τελικά η βάση για το κοινωνικό κράτος που γνωρίζουμε σήμερα.

Η φωνή στον λαό: Πρότειναν να μπορούν οι ίδιοι οι πολίτες, μαζεύοντας υπογραφές, να προκαλούν δημοψηφίσματα για να ακυρώνουν άδικους νόμους. Μια ιδέα που ακόμη και σήμερα παραμένει το μεγάλο ζητούμενο για μια πιο ζωντανή δημοκρατία.

Αυτή η ανάγκη για δικαιοσύνη και η άρνηση υποταγής στην αυθαιρεσία δεν είναι κάτι καινούριο• είναι ριζωμένη βαθιά στην ελληνική ψυχή και την τέχνη μας. Σκεφτείτε τον «Ερωτόκριτο», έτσι όπως τον μελοποίησε συγκλονιστικά ο αείμνηστος συνθέτης μας Νίκος Μαμαγκάκης. Εκεί, η μουσική υπογραμμίζει με μοναδικό τρόπο τη σύγκρουση του ανθρώπου με την τυραννική εξουσία. Όταν ο Ρήγας διατάζει την άδικη εξορία του Ερωτόκριτου, η βαριά, πένθιμη μελωδία του Μαμαγκάκη γίνεται ο καθρέφτης της αδικίας. Και όταν η Αρετούσα φυλακίζεται επειδή αρνείται να λυγίσει, η στιβαρή, περήφανη μουσική επένδυση μετατρέπει τον πόνο της σε μια αληθινή πράξη αντίστασης.

Όπως η Αρετούσα αρνήθηκε να υποταχθεί στην αυθαίρετη βασιλική διαταγή, έτσι και οι επτά καθηγητές του 1975 χρησιμοποίησαν την επιστήμη τους για να μας θυμίσουν ότι οι νόμοι πρέπει να υπηρετούν τον άνθρωπο, όχι τους ισχυρούς.

Αυτή είναι η πραγματική σπουδαιότητα της Νομικής Επιστήμης. Δεν είναι θεωρία για ακαδημαϊκούς. Είναι το εργαλείο που μετατρέπει τις ανάγκες της κοινωνίας σε δικαιώματα.

Ας κρατήσουμε, λοιπόν, αυτή την ιστορία ως μια αθάνατη εντολή για όλους μας. Επειδή εμείς οι άνθρωποι δεν είμαστε αθάνατοι, έχουμε χρέος να αφήσουμε κάτι πίσω μας. Κι αυτό που οφείλουμε να αφήσουμε στις επόμενες γενιές είναι μια κοινωνία πιο δίκαιη, μια δημοκρατία πιο ζωντανή και μια επιστήμη που δε σιωπά, αλλά μάχεται για τον άνθρωπο. Οι επτά του 1975 μας έδειξαν τον δρόμο: όταν η γνώση συναντά τη λαϊκή κυριαρχία, οι νόμοι σταματούν να είναι απλές λέξεις και γίνονται η ίδια η δύναμη του πολίτη.

Του Γιώργου Φερετζάκη 
Δικηγόρου – συγγραφέα