Πώς τα «Πολιτικά» του Σταγειρίτη έγιναν η κρυφή μήτρα των Ελληνικών Επαναστατικών Συνταγμάτων και 20 σύγχρονων κρατών
Η συνταγματική ιστοριογραφία της νεωτερικότητας προσεγγίζεται συχνά μέσα από μια μειωμένη, γραμμική οπτική, η οποία εγκλωβίζεται στην απλή αναπαραγωγή των ιδεολογικών σχημάτων του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, αδυνατώντας να διεισδύσει στη βαθύτερη δογματική θεμελίωση των κειμένων.
Μια αυστηρή συγκριτική ανατομή του θετικού δικαίου και των ιδρυτικών καταστατικών χαρτών της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής αποκαλύπτει ένα κοινό, διαχρονικό νομοπαραγωγικό υπόστρωμα. Το κανονιστικό DNA της παγκόσμιας συνταγματικής αρχιτεκτονικής δεν αποτελεί αποκλειστικά προϊόν της νεότερης πολιτικής θεωρίας• οι καταβολές του εντοπίζονται αυτούσιες στα Πολιτικά του Αριστοτέλη, το έργο που καθόρισε δογματικά την έννοια του πολιτεύματος ως την υπαρξιακή και δικαιική διάρθρωση της πόλεως («βίος τις της πόλεως»).
Όταν η ελληνική εθνεγερσία του 1821 μετέφραζε την ανάγκη για ελευθερία σε θεσμική κανονικότητα, οι συντάκτες των Ελληνικών Επαναστατικών Συνταγμάτων (της Επιδαύρου του 1822, του Άστρους του 1823 και της Τροιζήνας του 1827) δεν εισηγούνταν μια απλή πολιτική ρήξη με την οθωμανική δεσποτεία. Προέβαιναν σε μια βαθιά θεσμική θεμελίωση, ενσωματώνοντας δογματικά την αριστοτελική θεωρία περί της διάκρισης των εξουσιών και την αναζήτηση του «μέσου πολιτεύματος».
Η μετάβαση από το δίκαιο της πυρίτιδας στη συνταγματική νομιμότητα πραγματώθηκε με όρους τους οποίους ο Σταγειρίτης φιλόσοφος είχε ήδη κωδικοποιήσει, αναδεικνύοντας τον γενικό νόμο σε μοναδικό ρυθμιστή της κοινωνικής συνοχής. Το φαινόμενο αυτό, ωστόσο, ξεπερνά τα στενά όρια της εγχώριας γραμματολογίας, της τοπικής ιστοριογραφίας και των περιορισμένων αναγνώσεων της παραδοσιακής ακαδημίας.
Μια συστηματική συγκριτική ανάλυση των συνταγματικών κειμένων 20 σύγχρονων κρατών αποδεικνύει ότι ο Αριστοτέλης παραμένει ο οικουμενικός δογματικός αρχιτέκτονας της πολιτικής οργάνωσης, με την επιρροή του να αποτυπώνεται ανάγλυφα σε κομβικά κείμενα της παγκόσμιας συνταγματικής ιστορίας:
Σύνταγμα των ΗΠΑ (1787): Η αριστοτελική θεωρία του «μικτού πολιτεύματος» αποτέλεσε το δογματικό θεμέλιο για τη συγκρότηση του αμερικανικού συστήματος ελέγχων και ισορροπιών, όπως αυτό αναλύθηκε από τους συντάκτες του μέσω της μελέτης των Πολιτικών.
Γαλλικά Συντάγματα της Επανάστασης (1791 / 1793): Η θεμελιώδης αρχή του Κράτους Δικαίου, κατά την οποία η βούληση του άρχοντος υποτάσσεται στην κυριαρχία του νόμου («τον νόμον άρχειν πάντων»), μετατράπηκε μέσω των Μοντεσκιέ και Ρουσσώ στον σκληρό πυρήνα της γαλλικής συνταγματικής δογματικής.
Σύνταγμα της Νορβηγίας (1814): Ως ένα από τα παλαιότερα εν ενεργεία συντάγματα στην Ευρώπη, εφάρμοσε τη θεσμική ενίσχυση της μεσαίας τάξης ως απαραίτητο εγγυητή της πολιτειακής σταθερότητας, ακολουθώντας πιστά την αριστοτελική κοινωνικο-πολιτική γεωμετρία.
Μετα-αποικιακά Συντάγματα της Λατινικής Αμερικής (Βενεζουέλα 1811, Κολομβία 1821): Οι νομοθέτες των νέων κρατών, υπό την επίδραση του Σιμόν Μπολίβαρ, προσέφυγαν στα Πολιτικά για να αντλήσουν τη θεσμική θωράκιση που θα απέτρεπε την ολίσθηση των δημοκρατιών είτε προς την τυραννία είτε προς την οχλοκρατία.
Η επιστημονική εξέταση αυτής της διεθνούς επιρροής μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την απλή φιλολογική ή κειμενική ανάλυση στην ανώτατη Φιλοσοφία του Δικαίου και τη Συγκριτική Συνταγματική Επιστήμη. Αποδεικνύει ότι η κλασική ελληνική σκέψη δεν αποτελεί ένα μουσειακό έκθεμα προς στείρα αποστήθιση από εγχώριους σχολιαστές, αλλά ένα ζωντανό, παγκόσμιο θεσμικό εργαλείο ανώτατης νομικής παιδείας.
Η συγκριτική αυτή προσέγγιση επιβεβαιώνει ότι η παγκόσμια συνταγματική επιστήμη εξακολουθεί να μιλάει, στη δομή και τη δογματική της ουσία, την ελληνική γλώσσα του ορθού λόγου.
Του Γιώργου Κ. Φερετζάκη
Δικηγόρου – συγγραφέα
