Η διαφθορά δεν είναι μόνο ποινικό ζήτημα. Συχνά χάνεται μέσα στα σοκάκια των Εξεταστικών και Προανακριτικών Επιτροπών και σπάνια φτάνει σε πραγματική τιμωρία. Είναι, πρωτίστως, δοκιμασία της ίδιας της Δημοκρατίας. Η Δημοκρατία δε σώζεται από «καλούς» πολιτικούς, γιατί και ο χαρακτήρας δοκιμάζεται όταν συναντά την εξουσία. Προστατεύεται από ισχυρούς θεσμούς, ανεξάρτητους, διαφανείς και ανθεκτικούς.
Το επιχείρημα κάθε πλειοψηφίας είναι γνωστό: «εμείς έχουμε τη λαϊκή εντολή για τέσσερα χρόνια, άρα εμείς έχουμε την ευθύνη της Δημοκρατίας». Με άλλα λόγια: «εμείς είμαστε οι… CEO της Δημοκρατίας και εσείς οι διοικούμενοι». Εκεί αρχίζει η δοκιμασία. Γιατί η λαϊκή εντολή δεν είναι λευκή επιταγή. Είναι εντολή διακυβέρνησης με κανόνες, όρια και λογοδοσία.
ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΛΑΘΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ
Κάθε λίγα χρόνια ο πολίτης πηγαίνει στην κάλπη νομίζοντας ότι επιλέγει μόνο πρόσωπα: πρωθυπουργό, δήμαρχο, περιφερειάρχη, κόμμα ή παράταξη. Στην πραγματικότητα επιλέγει ποιος θα διαχειριστεί εξουσία, δημόσιο χρήμα, προσλήψεις, άδειες, συμβάσεις, κανόνες και ελέγχους. Επιλέγει ποιος θα σταθεί πάνω από μηχανισμούς που παράγουν δημόσιο όφελος ή ιδιωτικό πλούτο.
Κι όμως, η πολιτική συζήτηση σπάνια γίνεται σε αυτό το επίπεδο. Μένει στα χρώματα, στα σύμβολα, στις κραυγές, στο «οι δικοί μας» και «οι άλλοι». Ο πολίτης εκπαιδεύεται να θυμώνει, όχι να ελέγχει. Να χειροκροτεί, όχι να ρωτά. Να βλέπει εχθρό εκεί που θα έπρεπε να βλέπει θεσμικό ανταγωνιστή. Και τότε αρχίζει το πρώτο δώρο προς τη διαφθορά: η σύγχυση.
Η ΔΙΑΦΘΟΡΑ ΔΕ ΦΟΡΑ ΠΑΝΤΑ ΚΟΥΚΟΥΛΑ
Η διαφθορά, όπως τη φαντάζεται ο απλός άνθρωπος, είναι μια βαλίτσα με μετρητά, ένας φάκελος κάτω από το τραπέζι, μια κρυφή συνάντηση. Αυτά υπάρχουν. Αλλά είναι η πιο χοντροκομμένη εκδοχή. Η πιο επικίνδυνη διαφθορά είναι εκείνη που δε μοιάζει με έγκλημα. Φοράει γραβάτα. Μιλάει τη γλώσσα της νομιμότητας. Κρύβεται σε αποφάσεις, τεχνικές προδιαγραφές, επιτροπές, παρατάσεις, εξαιρέσεις, φωτογραφικούς όρους και «επείγουσες ανάγκες».
Δεν είναι κάθε απευθείας ανάθεση σκάνδαλο, κάθε έργο υπερκοστολογημένο ή κάθε πολιτική απόφαση ύποπτη. Αλλά η σοβαρή Δημοκρατία δε ζητά από τον πολίτη να πιστεύει. Του δίνει εργαλεία να ελέγχει. Γιατί η διαφθορά γεννιέται όταν η εξουσία συναντά χρήμα, αδιαφάνεια και ατιμωρησία.
ΟΙ ΠΕΝΤΕ ΚΡΙΚΟΙ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥ
Ο μηχανισμός είναι σχεδόν πάντα ο ίδιος.
Πρώτος κρίκος: η εξουσία. Κάποιος αποφασίζει.
Δεύτερος: το δημόσιο χρήμα. Κάποιος πληρώνει, συνήθως όχι από την τσέπη του, αλλά από την τσέπη όλων.
Τρίτος: το ιδιωτικό συμφέρον. Κάποιος θέλει έργο, άδεια, ρύθμιση, επιδότηση, προστασία ή πρόσβαση.
Τέταρτος: η αδιαφάνεια. Ο πολίτης δε βλέπει καθαρά πώς ελήφθη η απόφαση.
Πέμπτος: η ατιμωρησία. Ακόμη κι αν κάτι μυρίζει άσχημα, κανείς δεν πληρώνει το κόστος.
Έτσι κλείνει ο κύκλος. Η κοινωνία πρώτα αγανακτεί, μετά κουράζεται και στο τέλος λέει «όλοι ίδιοι είναι». Αυτή η φράση ακούγεται αντισυστημική, αλλά συχνά βολεύει το ίδιο το σύστημα. Διότι όταν όλοι είναι ίδιοι, κανείς δεν ελέγχεται πραγματικά.
Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ
Ο πιο κλασικός δρόμος πολιτικής διαφθοράς περνά από το δημόσιο χρήμα: έργα, προμήθειες, μελέτες, πληροφοριακά συστήματα, υπηρεσίες, εργολαβίες, πολιτιστικές εκδηλώσεις. Εκεί όπου το κράτος, η περιφέρεια ή ο Δήμος αγοράζει, υπάρχει πάντα κίνδυνος κάποιος να στήσει τους κανόνες ώστε να κερδίσει ο «σωστός» άνθρωπος.
Η διαφθορά δεν εμφανίζεται μόνο στην τελική πληρωμή. Μπορεί να αρχίζει πολύ νωρίτερα: στη μελέτη που γράφεται περίεργα, στους όρους που ταιριάζουν σε έναν προμηθευτή, στον διαγωνισμό με ασφυκτικές προθεσμίες, στην επιτροπή που βλέπει αλλά δε βλέπει, στην παραλαβή χωρίς πραγματικό έλεγχο. Ο πολίτης βλέπει το έργο και την κορδέλα. Δε βλέπει τη διαδρομή και το τιμολόγιο.
Η ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ Η ΚΟΝΤΙΝΗ ΕΞΟΥΣΙΑ
Στην κεντρική πολιτική η διαφθορά μπορεί να είναι μεγάλη και θεσμική. Στην αυτοδιοίκηση είναι συχνά πιο κοντινή, πιο καθημερινή και γι’ αυτό πιο ύπουλη. Δήμοι και Περιφέρειες διαχειρίζονται έργα, αναθέσεις, άδειες, τεχνικές υπηρεσίες, κοινωνικές δομές, προμηθευτές και εξυπηρετήσεις. Εκεί όλοι γνωρίζονται. Και όταν όλοι γνωρίζονται, ο έλεγχος γίνεται δυσκολότερος, γιατί η σχέση μπορεί να προηγείται του κανόνα.
Ο τοπικός άρχοντας δε χρειάζεται να πλουτίσει ο ίδιος για να λειτουργήσει προβληματικά το σύστημα. Μπορεί να δημιουργήσει δίκτυο: να στηρίξει ημετέρους, να μοιράσει μικρές εύνοιες, να ανοίξει πόρτες, να κλείσει μάτια. Και η εξάρτηση, στην πολιτική, γίνεται ψήφοι, σιωπή και επανεκλογή.
ΟΤΑΝ Ο ΑΝΤΙΠΑΛΟΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΧΘΡΟΣ
Η Δημοκρατία χρειάζεται ανταγωνισμό. Χωρίς ανταγωνισμό, η εξουσία σαπίζει. Αλλά άλλο ανταγωνιστής και άλλο εχθρός. Ο ανταγωνιστής σε αναγκάζει να γίνεις καλύτερος μέσα σε κοινούς κανόνες. Ο εχθρός πρέπει να εξαφανιστεί. Όταν η πολιτική γίνεται γήπεδο φανατισμένων, ο πολίτης παύει να ρωτά αν λειτουργούν οι θεσμοί και ρωτά μόνο αν κερδίζει η ομάδα του.
Όπως σε ένα πρωτάθλημα δεν αρκεί να πιστεύουμε ότι όλες οι ομάδες θα είναι τίμιες, έτσι και στη Δημοκρατία δεν αρκεί να ελπίζουμε ότι θα κυβερνήσουν οι «καλοί». Χρειάζονται κανονισμοί, διαιτητές, παρατηρητές, πειθαρχικά όργανα και έλεγχοι.
Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΓΙΔΑ ΤΩΝ ΧΡΩΜΑΤΩΝ
Τα κόμματα έχουν λόγο ύπαρξης. Η πολιτική χρειάζεται ιδέες και επιλογές. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το χρώμα αντικαθιστά τη σκέψη. Όταν οι θεσμοί θεωρούνται καλοί μόνο όταν ελέγχουν τους άλλους και ενοχλητικοί όταν ελέγχουν τους δικούς μας.
Η λύση δεν είναι να βρεθεί το «καλό κόμμα» που θα σώσει τη Δημοκρατία. Η λύση είναι να λειτουργούν οι θεσμοί τόσο καθαρά, ανεξάρτητα και σταθερά, ώστε κανένα κόμμα να μην μπορεί να τους χρησιμοποιήσει σαν λάφυρο. Η δημοκρατική ωριμότητα μετριέται από το αν αντέχουμε να ελέγχονται και οι δικοί μας.
ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΡΩΤΑ Ο ΠΟΛΙΤΗΣ
Ο πολίτης δε χρειάζεται να γίνει εισαγγελέας ούτε ειδικός στις δημόσιες συμβάσεις. Χρειάζεται όμως να αλλάξει τις ερωτήσεις του. Όχι μόνο «ποιος μιλάει ωραία;». Αλλά: ποιος αποφασίζει; ποιος πληρώνεται; ποιος ελέγχει; ποιος λογοδοτεί; ποιος ωφελείται;
Αν ο ίδιος κύκλος ανθρώπων κερδίζει συνεχώς, αν οι διαδικασίες είναι αδιαφανείς, αν οι εξαιρέσεις γίνονται κανόνας, αν οι έλεγχοι δεν έχουν συνέπειες, τότε υπάρχει πρόβλημα ακόμη κι αν όλα φαίνονται τυπικά νόμιμα.
ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Αν θέλουμε λιγότερη διαφθορά, δεν αρκεί να ζητούμε «καλύτερους πολιτικούς». Πρέπει να ζητούμε θεσμούς που λειτουργούν: ανεξάρτητους, διαφανείς, γρήγορους, τεκμηριωμένους και ανθεκτικούς στις πιέσεις. Θεσμούς που δεν αλλάζουν ανάλογα με το χρώμα της κυβέρνησης ή του Δήμου, δεν φοβούνται τον ισχυρό και δεν ταλαιπωρούν τον αδύναμο.
Η Δημοκρατία δε σώζεται από ετικέτες, συνθήματα ή από την πίστη ότι οι «δικοί μας» είναι πάντα καλύτεροι. Σώζεται όταν ο ανταγωνισμός διεξάγεται με κανόνες, όταν ο αντίπαλος δε γίνεται εχθρός, όταν η εξουσία ελέγχεται και όταν ο πολίτης επιμένει να ρωτά. Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ποιος θα κρατά την εξουσία. Είναι αν η εξουσία θα έχει όρια. Και εκεί, όχι στα χρώματα, κρίνεται η ποιότητα μιας Δημοκρατίας.
Παναγιώτης Ξεροβάσιλας
Οικονομολόγος – Σύμβουλος επενδύσεων και επιχειρήσεων
