Η βία στην εφηβεία: Η πρόληψη και η ευθύνη όλων μας

Με ανησυχία ακούμε και διαβάζουμε σχεδόν καθημερινά για περιστατικά βίας μεταξύ εφήβων. Δεν είναι μόνο η σωματική βία που προβληματίζει. Είναι και η λεκτική επιθετικότητα, οι προσβολές και οι απαξιωτικές εκφράσεις, που συχνά εκτοξεύονται χωρίς τα παιδιά να αντιλαμβάνονται πόσο βαθιά μπορούν να πληγώσουν τον άλλον.

Την ίδια στιγμή, τα παιδιά παντού ακούν καθημερινά για πολέμους, συγκρούσεις και ανθρώπους που πληγώνουν ο ένας τον άλλον. Μεγαλώνουν σε έναν κόσμο γεμάτο αντιφατικά μηνύματα, όπου ο σεβασμός και η ειρηνική συνύπαρξη δεν αποτελούν πάντοτε τα πρότυπα που προβάλλονται. Βέβαια, δεν μπορούμε να αποδίδουμε τη βία των εφήβων αποκλειστικά σε όσα συμβαίνουν γύρω τους. Οφείλουμε, όμως, να αναρωτηθούμε τι βλέπουν, τι ακούν και, κυρίως, τι μαθαίνουν από εμάς.

Ύστερα από 32 χρόνια υπηρεσίας στην εκπαίδευση, αναρωτιέμαι συχνά: συνειδητοποιούμε ως γονείς ότι ακόμη και το δικό μας παιδί μπορεί να συμπεριφερθεί βίαια ή να ξεπεράσει τα όρια; Και αν συμβεί αυτό, γνωρίζουμε πώς να αντιδράσουμε;

Είναι δύσκολο για κάθε γονέα να δεχτεί ότι το παιδί του μπορεί να προσβάλλει, να εκφοβίζει ή να πληγώνει κάποιον. Η αγάπη, όμως, δε σημαίνει ότι δικαιολογούμε κάθε συμπεριφορά. Σημαίνει ότι βοηθάμε το παιδί να αναγνωρίσει το λάθος του, να κατανοήσει τις συνέπειες των πράξεών του και να αναλάβει την ευθύνη που του αναλογεί.

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η σημασία της αλήθειας. Για να βοηθήσουμε ένα παιδί να αλλάξει συμπεριφορά, χρειάζεται να μιλήσουμε μαζί του με ειλικρίνεια, ακόμη και για όσα μας δυσκολεύουν. Η αλήθεια, ωστόσο, δε χρειάζεται να γίνεται σκληρότητα ούτε η παρατήρηση ταπείνωση. Άλλο είναι να πούμε «αυτό που έκανες ήταν λάθος και πλήγωσε έναν άνθρωπο» και άλλο «είσαι κακό παιδί». Στην πρώτη περίπτωση κρίνουμε τη συμπεριφορά και αφήνουμε ανοιχτό τον δρόμο της αλλαγής• στη δεύτερη κινδυνεύουμε να στιγματίσουμε το ίδιο το παιδί.

Τα παιδιά χρειάζονται ένα ασφαλές περιβάλλον για να μιλήσουν για τον θυμό, τους φόβους, τις απογοητεύσεις και τις συγκρούσεις τους. Όταν τα ακούμε χωρίς να βιαζόμαστε να τα καταδικάσουμε, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τι κρύβεται πίσω από μια συμπεριφορά. Αυτό δε σημαίνει ότι αποδεχόμαστε τη βία, αλλά ότι θέτουμε σαφή όρια, χωρίς να διακόπτουμε την επικοινωνία.

Η βίαιη συμπεριφορά δεν έχει μία μόνο αιτία. Μπορεί να συνδέεται με δυσκολίες στη διαχείριση των συναισθημάτων, την ανάγκη αποδοχής από την παρέα ή πρότυπα επιθετικότητας. Η πανδημία και η κοινωνική απομόνωση πιθανόν επιβάρυναν ορισμένα παιδιά, δεν αρκούν, όμως, από μόνες τους για να εξηγήσουν το σημερινό φαινόμενο.

Η γνωστή ρήση «Κάλλιον το προλαμβάνειν ή το θεραπεύειν» παραμένει επίκαιρη. Η πρόληψη αρχίζει από το παράδειγμα των ενηλίκων και συνεχίζεται στο σχολείο, με την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης, την έγκαιρη αναγνώριση του εκφοβισμού και την ουσιαστική αντιμετώπιση κάθε περιστατικού.

Είναι ανάγκη και χρέος όλων μας – γονέων, εκπαιδευτικών και όσων ερχόμαστε καθημερινά σε επαφή με τις αγωνίες των οικογενειών- να μιλήσουμε ανοιχτά και να εστιάσουμε όχι μόνο στο πρόβλημα, αλλά κυρίως στους τρόπους με τους οποίους τα παιδιά μπορούν να εξελιχθούν σε ευσυνείδητους, δημιουργικούς και υπεύθυνους πολίτες του 21ου αιώνα.

Σε αυτή την προσπάθεια, οι γονείς των παιδιών που παρουσιάζουν βίαιες ή παραβατικές συμπεριφορές δεν πρέπει να μένουν μόνοι. Χρειάζονται καθοδήγηση και έμπρακτη στήριξη από το σχολείο, τους ειδικούς, την ευρύτερη οικογένεια και την κοινωνία. Η στήριξη δε σημαίνει συγκάλυψη ούτε δικαιολόγηση της βίας. Σημαίνει ότι βοηθάμε τους γονείς να θέσουν όρια και να αναζητήσουν λύσεις, προστατεύοντας παράλληλα τα παιδιά που έχουν υποστεί τη βία.

Ούτε η οικογένεια ούτε το σχολείο μπορούν να αντιμετωπίσουν μόνοι τους ένα τόσο σύνθετο ζήτημα. Χρειαζόμαστε συνεργασία, συνέπεια και αλληλεγγύη μεταξύ των ενηλίκων, λιγότερη επίρριψη ευθυνών και περισσότερη διάθεση να σταθούμε ο ένας δίπλα στον άλλον. Γιατί, ακόμη κι αν καταφέρουμε να βοηθήσουμε ένα παιδί να σταματήσει να πληγώνει και να βρει έναν καλύτερο τρόπο να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες του, θα έχουμε πετύχει μια μεγάλη νίκη. Και αυτή η νίκη αφορά ολόκληρη την κοινωνία.

Του Μιχάλη Κουσουλάκου
Διευθυντή Γυμνασίου Εκπαιδευτηρίων Μπουγά