Υπερτουρισμός, ανισότητες και πιέσεις σε πόλεις και νησιά φέρνουν στο προσκήνιο την ανάγκη για μια νέα, βιώσιμη και κοινωνικά δίκαιη στρατηγική τουριστικής ανάπτυξης
Είναι γεγονός πια πως το δίπολο «ήλιος και θάλασσα» δεν είναι πλέον αρκετό για να… κινήσει από μόνο του τη «βαριά βιομηχανία» της χώρας, όπως χαρακτηρίζεται ο ελληνικός τουρισμός.
Η χάραξη μιας τουριστικής πολιτικής με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον, η οποία θα δίνει ουσιαστικές απαντήσεις σε ζητήματα που έχουν αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια, κρίνεται απαραίτητη, προκειμένου να συνεχίσει να λειτουργεί «προς όφελος» και όχι «εις βάρος».
Πώς μπορεί, λοιπόν, η χώρα να διαμορφώσει ένα νέο τουριστικό μοντέλο, που θα ενσωματώνει προτεραιότητες ανθεκτικότητας, κοινωνικής συνοχής και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας; Αυτό είναι ένα από τα ερωτήματα που απαντώνται αναλυτικά στο νέο τόμο που κυκλοφόρησε από το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών «ΕΝΑ», και πρόκειται να παρουσιαστεί απόψε στην Καλαμάτα και το βιβλιοπωλείο-καφέ «Ραμόν». Την παρουσίαση θα κάνει η επιμελήτριά του, Αγγελική Μητροπούλου, ως συντονίστρια της ομάδας Τουρισμού του Ινστιτούτου. Μαζί της θα μιλήσει με επίκεντρο τον Τουρισμό ο αντιδήμαρχος Αθλητισμού & Τουρισμού Καλαμάτας, Γιώργος Λαζαρίδης.
Πριν από την παρουσίαση, ωστόσο, η κα Μητροπούλου μίλησε στο «Θάρρος», σκιαγραφώντας μερικά επίκαιρα ζητήματα που άπτονται του ελληνικού τουρισμού εν έτει 2026.
Ο λόγος στην ίδια:
-Ποια ήταν η αφορμή για την έκδοση του συγκεκριμένου συλλογικού τόμου;
Ο τόμος φιλοδοξεί να συμβάλει στην περαιτέρω ενίσχυση της συζήτησης για το ρόλο του τουρισμού στη σύγχρονη Ελλάδα. Ο τουρισμός αποτελεί διαχρονικά έναν από τους πλέον δυναμικούς κλάδους της ελληνικής οικονομίας και σημαντικό πυλώνα της δημόσιας πολιτικής, αλλά και της κοινωνικής φαντασίας. Σήμερα, ωστόσο, έπειτα από δεκαετίες κυριαρχίας του μοντέλου του μαζικού τουρισμού, οι ανισότητες στις τοπικές οικονομίες, οι πιέσεις στα φυσικά και κοινωνικά όρια πολλών προορισμών και η ανάγκη για ουσιαστική διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος καθιστούν απαραίτητη μια στρατηγική αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζεται και αναπτύσσεται η τουριστική πολιτική στη χώρα.
Όπως επισημαίνεται και στην εισαγωγή, η συνεχής ενασχόληση με τον τουρισμό δεν είναι τυχαία. Συνιστά έκφραση ενός διαρκούς αναπτυξιακού διαλόγου που αναζητά την ισορροπία μεταξύ οικονομικής μεγέθυνσης, κοινωνικής συνοχής και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.
Ο τόμος συγκεντρώνει τις συμβολές 29 συγγραφέων από διαφορετικά επιστημονικά πεδία και πρακτικές, αναδεικνύοντας τις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές του εγχώριου τουριστικού μοντέλου, τις πιέσεις σε νησιωτικούς και αστικούς προορισμούς, τις συνθήκες απασχόλησης και πολιτισμικής παραγωγής στον κλάδο, καθώς και καινοτόμες κατευθύνσεις για τη μετάβαση σε ένα βιώσιμο και κοινωνικά δίκαιο μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης.
-Ο τόμος δίνει τα «εύσημα» στη Μελίνα Μερκούρη, στηρίζοντας την άποψη ότι ο τουρισμός αποτελεί τη βαριά βιομηχανία της χώρας;
Διαχρονικά ο τουρισμός βρίσκεται στον πυρήνα των αναπτυξιακών επιλογών της χώρας και θεωρείται βασικός μοχλός ανάπτυξης. Με αυτή την έννοια, το αφήγημα της «βαριάς βιομηχανίας» του τουρισμού είναι ιστορικά κατανοητό, καθώς συγκροτήθηκε ως απάντηση σε διαχρονικά αναπτυξιακά ελλείμματα της χώρας, τα οποία έχουν γίνει ακόμη πιο έντονα από το 2008 και έπειτα, σε ένα περιβάλλον όπου στα περισσότερα πεδία στερούμαστε αποτελεσματικών κλαδικών πολιτικών.
Ο τόμος, ωστόσο, επιχειρεί να προσεγγίσει αυτό το αφήγημα περισσότερο κριτικά. Όχι για να αμφισβητήσει τη σημασία του τουρισμού, αλλά για να αναδείξει τα όριά του. Σήμερα γίνεται όλο και πιο σαφές πως οι υψηλοί δείκτες δεν εγγυώνται από μόνοι τους θετικά αποτελέσματα για τους τόπους και τις κοινωνίες. Γι’ αυτό και προτείνεται μια μετατόπιση της συζήτησης από τη μονοδιάστατη έμφαση στην ανάπτυξη προς το ερώτημα «τι είδους τουριστική ανάπτυξη θέλουμε και με ποιους όρους μπορεί αυτή να συμβάλει σε βιώσιμη και κοινωνικά δίκαιη προοπτική;».
«Απαιτείται ένα αποτελεσματικό μίγμα και συνδυασμός οριζόντιων και χωρικά εξειδικευμένων πολιτικών βασισμένες στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και στα όρια κάθε τόπου»
-Κοιτώντας τη μεγάλη εικόνα της χώρας, για την επίτευξη των καλύτερων δυνατών αποτελεσμάτων στον τουρισμό, θα λέγατε ότι θα έπρεπε να εφαρμοστεί ένα οριζόντιο μοντέλο ή ότι είναι προτιμότερη η διαφοροποίηση ανάλογα με τις δυνατότητες της κάθε γεωγραφικής περιοχής;
Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι ένα ενιαίο, οριζόντιο μοντέλο δεν μπορεί να απαντήσει στις ανάγκες μιας χώρας με τόσο έντονη χωρική και κοινωνική ποικιλομορφία. Άλλες είναι οι προκλήσεις ενός κορεσμένου νησιωτικού προορισμού και άλλες μιας ηπειρωτικής ή ορεινής περιοχής που επιδιώκει να ενισχύσει τη ζήτησή της.
Ταυτόχρονα, όμως, δεν μπορεί να αποβεί λειτουργικός ούτε ένας σχεδιασμός που βασίζεται αποκλειστικά σε αποσπασματικές, κάθετες παρεμβάσεις. Αυτό που απαιτείται είναι ένα αποτελεσματικό μίγμα και συνδυασμός οριζόντιων και χωρικά εξειδικευμένων πολιτικών. Παράλληλα, παρατηρείται μια σταδιακή περιφερειακή διασπορά της τουριστικής ζήτησης, αλλά και σημάδια κόπωσης σε προορισμούς που έχουν δεχθεί επί χρόνια έντονη πίεση. Όλα αυτά ενισχύουν την ανάγκη για διαφοροποιημένες στρατηγικές, βασισμένες στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και στα όρια κάθε τόπου, με ενεργό ρόλο των τοπικών κοινωνιών στο σχεδιασμό.
-Σε τοπικό επίπεδο έχει ειπωθεί επανειλημμένα ότι η επιμήκυνση της τουριστικής σεζόν θα μπορούσε να συμβάλει στην ενίσχυση του τουριστικού αποτυπώματος. Ποια είναι η γνώμη σας;
Η επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου μπορεί πράγματι να λειτουργήσει θετικά, υπό την προϋπόθεση ότι δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός. Αν απλώς επεκτείνουμε χρονικά το ίδιο μοντέλο μαζικού και εντατικού τουρισμού, τότε υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να μεταφέρουμε τα ήδη γνωστά προβλήματα σε περισσότερους μήνες του έτους, χωρίς ουσιαστική βελτίωση για τους τόπους και τις τοπικές κοινωνίες.
Αντίθετα, η επιμήκυνση έχει νόημα όταν συνοδεύεται από αλλαγή περιεχομένου και προσανατολισμού: με ενίσχυση δραστηριοτήτων που συνδέονται με τον πολιτισμό, τη φύση, την τοπική παραγωγή και την καθημερινή ζωή των κατοίκων. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συμβάλει τόσο στη διαφοροποίηση της εμπειρίας των επισκεπτών όσο και στη σταδιακή αποσυμπίεση των περιόδων αιχμής, ενισχύοντας τη βιωσιμότητα του προορισμού σε βάθος χρόνου. Παράλληλα, προϋποθέτει στενή συνεργασία σε τοπικό επίπεδο, καθώς δεν έχει νόημα, για παράδειγμα, να λειτουργούν καταλύματα εκτός σεζόν χωρίς να είναι αντίστοιχα ανοιχτοί χώροι εστίασης, πολιτιστικοί χώροι, μουσεία και βασικές υπηρεσίες.
-Μπορεί η Ελλάδα να υποστηρίξει ένα μοντέλο πολυτελούς τουρισμού με μικρότερο αριθμό επισκεπτών ή θα ήταν πιο ωφέλιμο ένα μοντέλο βιώσιμου τουρισμού με μεγαλύτερο αριθμό αφίξεων;
Το δίλημμα αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό παραπλανητικό. Το κρίσιμο δεν είναι ο αριθμός των επισκεπτών, αλλά οι όροι με τους οποίους οργανώνεται και αναπτύσσεται η τουριστική δραστηριότητα. Ένα βιώσιμο μοντέλο επιδιώκει να εξισορροπεί οικονομικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά κριτήρια. Στην πράξη, αυτό σημαίνει έμφαση στην ποιότητα, στη διαφοροποίηση και στη διασπορά της τουριστικής δραστηριότητας στο χώρο και στο χρόνο, ώστε να περιορίζονται οι πιέσεις και να μεγιστοποιούνται τα οφέλη για τις τοπικές κοινωνίες.
-Με τα υπάρχοντα δεδομένα, πώς κρίνετε την εξέλιξη του φαινομένου του υπερτουρισμού σε δημοφιλείς προορισμούς της Ελλάδας;
Ο υπερτουρισμός δεν αποτελεί ένα παροδικό ή συγκυριακό φαινόμενο, αλλά μια δομική έκφανση του μοντέλου μαζικής τουριστικής ανάπτυξης που κυριάρχησε διαχρονικά στη χώρα. Σε αρκετούς δημοφιλείς προορισμούς –ιδίως νησιωτικούς και αστικούς– παρατηρείται υπέρβαση των φυσικών, κοινωνικών και λειτουργικών ορίων των τόπων, με αποτέλεσμα πιέσεις στις υποδομές, στους φυσικούς πόρους, στην κατοικία και στη συνολική ποιότητα ζωής των κατοίκων.
Ταυτόχρονα, ο υπερτουρισμός συνδέεται με βαθύτερες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, όπως είναι η αύξηση του κόστους ζωής, η έλλειψη προσιτής στέγασης, η αλλοίωση της πολιτισμικής ταυτότητας και η άνιση κατανομή των οφελών. Η αντιμετώπισή του απαιτεί ολοκληρωμένες πολιτικές διαχείρισης, βασισμένες σε τεκμηριωμένα όρια αντοχής, συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και μετάβαση σε πιο διαφοροποιημένα και βιώσιμα πρότυπα. Πριν, όμως, από όλα αυτά, είναι κρίσιμο οι ίδιες οι ομάδες ενδιαφέροντος να συζητούν και να συμφωνούν αν και πού υπάρχει υπερτουρισμός, ποια είναι τα όρια των τόπων με βάση συγκεκριμένους δείκτες, αλλά και –συμπληρωματικά– ποια είναι τα όρια της εκάστοτε κοινωνίας. Αυτό που μπορεί να συνιστά υπερτουρισμό για μια περιοχή δε σημαίνει ότι είναι κατ’ ανάγκη το ίδιο και για μία άλλη.
-Υπάρχουν ανισότητες που ενισχύονται μέσα από το κυρίαρχο τουριστικό μοντέλο;
Ναι, και μάλιστα με τρόπους που συχνά δε γίνονται ορατοί, όταν η συζήτηση περιορίζεται στα συνολικά μεγέθη και στις επιδόσεις του κλάδου. Τόσο το ΙΕΛΚΑ όσο και το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, αλλά και άλλοι κοινωνικοί εταίροι και εταιρείες ερευνών, καταγράφουν τα τελευταία περίπου τρία χρόνια μια ανησυχητική και σταθερή τάση: περίπου οι μισοί Έλληνες δηλώνουν ότι δεν κάνουν διακοπές το καλοκαίρι ή ότι κάνουν διακοπές με σαφώς χειρότερους όρους σε σχέση με το παρελθόν. Πρόκειται για μία από τις πιο χαρακτηριστικές ενδείξεις ύπαρξης κοινωνικών ανισοτήτων που σχετίζονται με τον τουρισμό.
Παράλληλα, διαπιστώνονται σημαντικές ανισότητες και σε ζητήματα προσβασιμότητας, πέραν των καθαρά εισοδηματικών. Αρκετοί προορισμοί δεν είναι φιλικοί ούτε για οικογένειες, ενώ σε πολλές περιπτώσεις δεν πληρούν βασικές προδιαγραφές για άτομα που χρειάζονται ειδικές υποδομές. Επιπλέον, το κυρίαρχο τουριστικό μοντέλο πλήττει και ειδικές ομάδες ανθρώπων με πιο έμμεσους τρόπους, όπως δημόσιους υπαλλήλους (π.χ. δασκάλους και γιατρούς), που εκτοπίζονται από νησιωτικούς κυρίως τουριστικούς προορισμούς και αντιμετωπίζουν σοβαρά ζητήματα επιβίωσης.
Οι διακοπές, τέλος, αποτελούν κοινωνικό δικαίωμα που κατακτήθηκε μέσα από αγώνες, το οποίο σήμερα τείνει να μετατραπεί ξανά σε προνόμιο.
-Θα λέγατε ότι υπάρχει διέξοδος από τις επιπτώσεις του τουρισμού στην κατοικία και στο δημόσιο χώρο των πόλεων και των νησιών;
Υπάρχει, αλλά δεν μπορεί να προκύψει αυτόματα, ούτε μέσα από αποσπασματικά μέτρα. Προϋποθέτει συνεκτικές και τολμηρές δημόσιες πολιτικές που θα αντιμετωπίζουν την κατοικία και το δημόσιο χώρο ως κοινωνικά αγαθά και όχι αποκλειστικά ως πεδία επενδυτικής αξιοποίησης. Κεντρικό ρόλο έχουν η ρύθμιση της βραχυχρόνιας μίσθωσης, η προστασία της μόνιμης κατοικίας και η ενίσχυση του αποθέματος κοινωνικής στέγης.
Παράλληλα, απαιτούνται σταθερές επενδύσεις σε δημόσιες υποδομές και ποιοτικούς δημόσιους χώρους, καθώς και ουσιαστική ενίσχυση του ρόλου των Δήμων στο σχεδιασμό και στη διαχείριση των παρεμβάσεων. Μόνο μέσα από έναν τέτοιο συνδυασμό πολιτικών μπορεί να επιτευχθεί μια πιο ισορροπημένη συνύπαρξη τουρισμού και καθημερινής ζωής, προς όφελος τόσο των κατοίκων όσο και των επισκεπτών.
-Ποιες καλές πρακτικές ή εναλλακτικά μοντέλα αναδεικνύονται μέσα από τον τόμο;
Ο τόμος αναδεικνύει εναλλακτικές κατευθύνσεις, όπως ο συμμετοχικός σχεδιασμός, τα τοπικά συνεργατικά σχήματα, οι ήπιες μορφές τουρισμού και οι ολοκληρωμένες προσεγγίσεις στη διαχείριση των προορισμών. Κοινός παρονομαστής είναι η αντίληψη του τουρισμού ως μέρους ενός ευρύτερου αναπτυξιακού οράματος και όχι ως μεμονωμένης οικονομικής δραστηριότητας, ως πεδίου που διασταυρώνεται με την κοινωνική συνοχή, το περιβάλλον, τον πολιτισμό και την ποιότητα ζωής.
Παράλληλα, ακριβώς επειδή ο τόμος είναι πολυσυλλεκτικός, με διαφορετικές οπτικές και ευρεία θεματολογία, χωρίς προφανώς να εξαντλεί το σύνολο των πτυχών του τουρισμού στην Ελλάδα σήμερα, προσφέρει στους αναγνώστες το έναυσμα να αναστοχαστούν πάνω σε ζητήματα όπως τα όρια του μαζικού τουρισμού, ο υπερτουρισμός, οι σχέσεις του τουρισμού με την κατοικία και το δημόσιο χώρο, οι περιφερειακές ανισότητες, οι συνθήκες εργασίας στον κλάδο, αλλά και οι δυνατότητες μετάβασης σε πιο ανθεκτικά, διαφοροποιημένα και κοινωνικά δίκαια πρότυπα τουριστικής ανάπτυξης.
*Η κα Αγγελική Μητροπούλου είναι διδάκτωρ του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστήμιου Αιγαίου, κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων στη Διοίκηση Ανθρωπίνου Δυναμικού και στις Διεθνείς Σχέσεις του Πανεπιστημίου Κάρντιφ της Ουαλίας και πτυχιούχος του Τμήματος Μάρκετινγκ και Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Της Χριστίνας Μανδρώνη
Παρουσίαση Συλλογικού Τόμου
Στην Καλαμάτα και το βιβλιοπωλείο-καφέ «Ραμόν», πρόκειται να παρουσιαστεί σήμερα στις 7.00 μ.μ. ο συλλογικός τόμος «Ο Τουρισμός στην Ελλάδα: μετασχηματισμοί, αντιστάσεις κα προοπτικές».
Για το βιβλίο θα μιλήσει η επιμελήτρια της έκδοσης Αγγελική Μητροπούλου. Μαζί της θα συζητήσει ο αντιδήμαρχος Αθλητισμού & Τουρισμού Καλαμάτας, Γιώργος Λαζαρίδης.
