«Με έργα αντιπλημμύρισης – αρδευτικά και ανάπλασης στο σύνολο (Άνω & Κάτω ρου) του Παμίσου, το κόστος δε θα ξεπεράσει τα 60 εκατ. ευρώ (εκ των οποίων τα 37 εκατ. ευρώ είναι της πρόσφατης μελέτης του κάτω ρου Παμίσου). Αυτό είναι το πλέον απαραίτητο υδραυλικό έργο (και με τα τρία υποέργα του) για τους Δήμους Οιχαλίας, Μεσσήνης και Καλαμάτας.
Τότε θα μπορούμε να αναφέρουμε τον Πάμισο (όπως συνέβαινε στο παρελθόν για τα αρδευτικά έργα) ως τον “Νείλο της Μεσσηνίας”».
Α. ΓΕΝΙΚΑ
Στην πλειοψηφία τους τα ποτάμια συστήματα συνίστανται από δύο διακριτούς κλάδους: α) τον κλάδο με τη μόνιμη παροχή ύδατος και β) τον χειμαρρικό κλάδο, που κυρίως αυτός ενισχύει την παροχή του τη χειμερινή περίοδο με τις ατμοσφαιρικές κατακρημνίσεις (βροχές – χαλάζια – χιόνια -κ.τ.λ.).
Έτσι και ο Πάμισος, από τους μεγαλύτερους ποταμούς της Πελοποννήσου, αποτελείται από τον κλάδο της μόνιμης παροχής από τις πηγές του Αγίου Φλώρου με την ονομασία Πάμισος και τον χειμαρρικό κλάδο Πύρνακα (ή Μαυροζούμενα ).
Η συμβολή τους συντελείται στην ευρύτερη περιοχή μεταξύ των Τοπικών Κοινοτήτων (Τ.Κ) Ανεμόμυλος – Αλώνια και έπειτα από κοινή απορροή 14 χιλιομέτρων περίπου, δια μέσου της μεσσηνιακής πεδιάδας, καταλήγουν στον Μεσσηνιακό Κόλπο.
Ο πρώτος κλάδος με τη μόνιμη σταθερή παροχή των 13 κυβικών μέτρων ανά δευτερόλεπτο (m3/sec),πηγάζει από τους πρόποδες του βουνού «Τσούκα» (υπώρεια του βόρειου Ταϋγέτου). Αναβλύζει μέσα από ένδεκα (11) πηγές, που κάτοικοι του Αγίου Φλώρου ονομάζουν «μάτια». Η κοίτη του, μήκους 6,7 χιλιομέτρων (χλμ.) μέχρι τη συμβολή είναι διαμορφωμένη (με γεωμετρική διατομή τραπεζίου) και επενδεδυμένη με πλάκες σκυροδέματος.
Εκτός από τη μεταφορά των υδάτων, αποστραγγίζει και την ευρύτερη ελώδη περιοχή της Τ.Κ. Αγίου Φλώρου και δε θα μας απασχολήσει περαιτέρω στην αντιπλημμύριση της περιοχής σε αυτό το πόνημα. Άλλωστε και οι συνέπειές του είναι μικρές.
Ο δεύτερος, ο χειμαρρικός κλάδος του ποταμού, ο Πύρνακας, έχει μέγιστη παροχή περίπου 560 m3/sec (με περίοδο επανεμφάνισης τα 50 έτη) και είναι αυτός που δημιουργεί τα πλημμυρικά φαινόμενα κατάντη στην πεδιάδα της Μεσσήνης- Καλαμάτας, αλλά και στην πεδινή και ημιορεινή περιοχή του Δήμου Οιχαλίας.
Ο Πάμισος είναι ο μεγαλύτερος ποταμός της Μεσσηνίας. Διασχίζει στο νομό μας τρεις Δήμους (Οιχαλίας – Μεσσήνης – Καλαμάτας) και διέρχεται από αυτοκινητόδρομο – σιδηρόδρομο – εθνικές, επαρχιακές οδούς και στη μεσσηνιακή πεδιάδα από πυκνοκατοικημένες πόλεις (Μεσσήνη κ.τ.λ.), οικισμούς – ΒΙΠΕ (Μελιγαλά, Καλαμάτας) και μεγάλες αρδευόμενες εκτάσεις. Επίσης, γειτνιάζει με το διεθνές αεροδρόμιο (πολιτικό & πολεμικό) της Καλαμάτας.
Συνεπώς, επιβάλλεται η αντιπλημμυρική προστασία όλων των προαναφερομένων.
Β. ΤΟ ΧΕΙΜΑΡΡΙΚΟ ΠΛΕΓΜΑ ΤΟΥ ΠΑΜΙΣΟΥ
Η Λεκάνη Απορροής του Παμίσου (Λ.Α.Π.) είναι η περιοχή της επιφάνειας του εδάφους, η οποία κλίνει και συγκλίνει προς την κοίτη του ποταμού, εκφορτίζοντας σε αυτή με επιφανειακή απορροή όλα τα ατμοσφαιρικά κατακρημνίσματα (βροχές – χιόνια – χαλάζια -κ.τ.λ.), ως και τις φυσικές πηγές εντός αυτής.
Συγκεκριμένα, αυτή οριοθετείται: Βορειο-ανατολικά από τα βρομοβρυσέικα βουνά, τις βουνοκορφές πάνω από την Τ.Κ. του Κατσαρού έως τις αρκαδικές Τ.Κ. Χιράδες -Τουρκολέκα και Παραδείσια. Βόρεια από τον ορεινό όγκο του όρους Τετράζι. Βορειοδυτικά από τις βουνοκορφές μέχρι το Άνω Ψάρι και Άνω Δώριο. Δυτικά από τα κορφοβούνια των Τ.Κ. Μάλθης, Ρεματιάς, Κεφαλινού, Ζερμπισίων και το όρος της Ιθώμης.
Αυτή η ορογραμμή είναι ο υδροκρίτης (κριτής του νερού) της λεκάνης απορροής του Παμίσου και οποιαδήποτε σταγόνα ύδατος πέσει εντός του χώρου που περικλείει, οδεύει διαμέσου του πλέγματος των παραχειμάρρων και του ποταμού προς τη μεσσηνιακή πεδιάδα.
Έξι (6) είναι οι κύριοι παραχείμαρροι, που μαζί με το δευτερεύον πλέγμα των ρεμάτων τους φορτίζουν τον κύριο χειμαρρικό κλάδο του Παμίσου, τον Πύρνακα.
Συγκεκριμένα: (α) ο Δεσπότης (ή Μποτόμος) που ξεκινά από τα βουνά των Τ.Κ. Κατσαρού, (β) ο Τσάκωνας (ή Ξερίλας), που πηγάζει από τα βουνά (Δροσοβούνι) των Τ.Κ Παραδεισίων & Χιράδων, (γ) ο Χάραδρος (ή Τζαμής), που ξεκινά από τα βουνά της Τ.Κ Βάστας Μεγαλόπολης και διέρχεται από το ξακουστό ξωκλήσι της Αγίας Θεοδώρας, (δ) ο Αμφύτας (ή Μεγάλο Ποτάμι), που κατέρχεται από το όρος Τετράζι και την Τ.Κ. της Άνω Μέλπειας και τις Ράχες της Τ.Κ Διμάνδρας, (ε) ο Χουχλοτός (ή Μαυροζούμενα ) από τα βουνά των Τ.Κ Άνω Ψαρίου, Άνω Δωρίου και Μάλθης, Ρεματιάς, Κεφαλινού και (στ) ο Σφένδαμος από την ευρύτερη περιοχή της Τ.Κ. Ζερμπισίων.
Όλοι αυτοί οι κύριοι παραχείμαρροι με το δευτερεύον δίκτυο των ρεμάτων τους δημιουργούν τον κεντρικό χειμαρρικό κλάδο του ποταμού, τον Πύρνακα.
Ο Πύρνακας ξεκινά από την αρχαία γέφυρα της 24ης επαρχιακής οδού Μελιγαλάς – Νεοχώρι – Αρχαία Μεσσήνη και διερχόμενος από την Τ.Κ. Βαλύρας συμβάλλει με τη μόνιμη παροχή από τις πηγές του Αγίου Φλώρου, ως προαναφέραμε, στην περιοχή των Τ.Κ Ανεμόμυλου και Αλωνίων.
Όπως μετρήθηκε, η ολική λεκάνη απορροής του Παμίσου (ορεινή και πεδινή), μέχρι τις εκβολές, έχει περίπου εμβαδόν 568 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ήτοι το 1/6 περίπου της επιφάνειας όλου του νομού. Το μεγαλύτερο εμβαδόν της επιφάνειάς της είναι ορεινό και ημιορεινό (περίπου το 75% της συνολικής) και η οριογραμμή της (υδροκρίτης) κυμαίνεται σε ύψη από +750 μ. έως το μέγιστο +1400 μ. (όρος Τετράζι).
Όπως δεικνύεται στο χάρτη των χειμάρρων του άνω ρου του Παμίσου, ένα μεγάλο τμήμα της ορεινής λεκάνης απορροής του ευρίσκεται στο Ν. Αρκαδίας, στα υψίπεδα της Μεγαλόπολης.
Από τους προαναφερόμενους έξι (6) κύριους παραχειμάρρους, οι τέσσερις (4) (Δεσπότης – Τσάκωνας – Χάραδρος – Αμφύτας) ξεκινούν από την Αρκαδία.
Επίσης, τρεις (3) εξ αυτών, Δεσπότης – Τσάκωνας και Χάραδρος, συμβάλλουν στην ίδια θέση (τριπόταμο) της περιοχής «Μαγούλα» της Τ.Κ. Μελιγαλά, περίπου 200 μ. ανάντη της οδικής γέφυρας της 7ης επαρχιακής οδού Μελιγαλάς – Ζευγολατιό και λίγες δεκάδες μέτρα ανάντη της σιδηροδρομικής γέφυρας.
Με βάση το προαναφερόμενο τριπόταμο (Δεσπότης – Τσάκωνας – Χάραδρος) ξεκινά ο κύριος παρακλάδος του χείμαρρου Πύρνακα με κατεύθυνση νοτιο-δυτική και έπειτα από 1.100 μ. κατάντη, συμβάλλει με τον Αμφύτα και ύστερα από 1.250 μ. (σύνολο 2.350 μ. από την αρχή) συμβάλλει με τον Χουχλοτό (ή Μαυροζούμενα) επί της αρχαίας γέφυρας της 24ης επ. οδού Μελιγαλάς – Νεοχώριο.
Ο ενιαίος πλέον Πύρνακας στα 200 μ. κατάντη συμβάλλει με τον τελευταίο μεγάλο παραχείμαρρο, τον Σφένδαμο.
Με νοτιο-ανατολική κατεύθυνση και έπειτα από 9.100 μ. περνάει από τη γέφυρα της Βαλύρας (7η επ. οδός) και στα 13.700 μ. (συνολικά) συμβάλλει με τη μόνιμη παροχή από τις πηγές του Αγίου Φλώρου, στην ευρύτερη περιοχή των Τ.Κ Ανεμόμυλου και Αλωνίων.
Από κοινού τα δύο ρέματα και έπειτα από 14 χλμ. (αφού διέρχονται από τον αρδευτικό ρουφράχτη στην Τ.Κ. Άριος και συμβάλλουν με δύο μικρά ρέματα, το Λιγίδι και την Βαρυμπόμπη), καταλήγουν στον Μεσσηνιακό Κόλπο.
Αυτό είναι το πλέγμα των κύριων παραχειμάρρων (με τον ιστό των ρεμάτων τους) που σχηματίζουν τον χειμαρρικό κλάδο του Παμίσου, τον Πύρνακα. Τον κύριο υπεύθυνο των πλημμυρικών φαινομένων που έχουν παρατηρηθεί στην περιοχή (ορεινή & ημιορεινή) του Δ. Οιχαλίας, αλλά και της πεδινής περιοχής των Δήμων Μεσσήνης και Καλαμάτας.
Γ. ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΑ ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ ΕΡΓΑ
Από τους έξι (6) προαναφερόμενους παραχειμάρρους, στους τρεις: Χάραδρος (ή Τζαμής ) – Τσάκωνας (ή Ξερίλας) και Αμφύτας (ή Μεγάλο Ποτάμι), παρόλο που στο παρελθόν (δεκαετία 1950) κατασκευάσθηκαν αντιπλημμυρικά έργα, απαιτούνται πρόσθετες παρεμβάσεις (συντήρησης ή νέων έργων) για την αποφυγή ζημιών από πλημμύρες στην ορεινή & πεδινή περιοχή του Δήμου Οιχαλίας, αλλά και, κατ’ επέκταση, στη μεσσηνιακή πεδιάδα.
Και τούτο, διότι οι επιμέρους ορεινές υπολεκάνες απορροής των ευρίσκονται: (α) σε μεγάλο ύψος (τα ύψη του υδροκρίτου των κυμαίνεται από +750 μ. έως +1400 μ. Τετράζι), αλλά και το μέσον ύψος των υπολεκανών είναι υψηλό, (β) το μήκος του άξονα του πρωτεύοντος ρέματος μέχρι την έξοδό τους στην πεδινή περιοχή του Δ. Οιχαλίας είναι μικρό. Άρα η κλίση της κατά μήκος διαδρομής είναι μεγάλη, με ανάλογη αύξηση της ταχύτητας των υδάτινων μαζών, (γ) έχουν μεγάλη παροχή (όγκο) ύδατος, διότι τα υψίπεδα της Μεγαλόπολης από τα οποία ξεκινούν, έχουν μεγάλο βροχομετρικό υψόμετρο (δέχονται συχνές, πυκνές και έντονες βροχοπτώσεις).
Συνέπεια των ανωτέρω είναι τα έντονα διαβρωτικά φαινόμενα εντός της λεκάνης απορροής και η μεγάλη στερεομεταφορά (κυρίως συρτικής μεταφοράς) φερτών υλικών. Μεγάλος όγκος στερεού υλικού (αμμοχάλικα) μέσω των υδάτινων μαζών οδηγείται προς τα κατάντη και η απόθεση του μεγαλύτερου όγκου τους γίνεται στην πεδινή περιοχή (λόγω μείωσης της ταχύτητας ) του Δ. Οιχαλίας. Η περιοχή αυτή οριοθετείται από τις Τοπικές Κοινότητες Μελιγαλά –Μερόπης –Οιχαλίας – Φίλια – Διαβολιτσίου- Κάτω Μέλπειας – Μάνδρας -Κωνσταντίνων – Πολίχνης – Ανδανίας – Ζευγολατιού- Στενύκλαρου.
Η ορμητικότητα των νερών, η μεγάλη παροχή (όγκος των υδάτινων μαζών) και τα μεταφερόμενα στερεά υλικά που εναποτίθεντο στην πεδινή κοίτη, μπάζωναν και αλλοίωναν τη γεωμετρία τους. Αυτά υπήρξαν οι κύριες αιτίες των πολλών πλημμυρών που συντελούνταν, με πολλές ζημιές, αλλά και απώλειες ανθρωπίνων ζωών από πνιγμό (κυρίως στην περιοχή Τ.Κ. Ανδανίας – Μάλτας).
Όλα αυτά μέχρι αρχές της δεκαετίας του 1950.
Τότε ξεκίνησαν σοβαρά αντιπλημμυρικά έργα στον άνω ρου του Παμίσου (σχεδιάστηκαν και εκτελέσθηκαν υπό την εποπτεία του υπουργείου Δημοσίων Έργων) και είναι ζηλευτά από τον τεχνικό κόσμο ακόμη και σήμερα. Η λειτουργία τους υπήρξε (για περίπου 80 χρόνια) αποτελεσματική στην αντιπλημμύριση, η στατική τους επάρκεια στις μεγάλες υδραυλικές πιέσεις υποδειγματική και η αισθητική τους εμφάνιση (αρχιτεκτονική, ιδίως των λιθόκτιστων) με άριστη προσαρμογή στο περιβάλλον. Δεν υπήρχε δυνατότητα βοήθειας από μηχανικά μέσα και κτίστηκαν αποκλειστικά από τα ανθρώπινα χέρια και το «καθαρό νου» των πρωτομαστόρων.
Συγκεκριμένα:
α) Στον παραχείμαρρο Χάραδρο: οι επεμβάσεις που έγιναν, από την Τ.Κ. Ανδανίας και ανάντη, κυρίως μετά την Τ.Κ Φίλια, με την κατασκευή ανά διαστήματα εγκάρσιων έργων (κάθετων στον άξονα της κοίτης) σε μήκος περίπου 3 χιλιομέτρων, μίκρυναν την κατά μήκος κλίση της κοίτης του χειμάρρου. Η βαθμωτή αυτή διάταξη τιθάσευσε την ορμητικότητα (ταχύτητα) των υδάτινων μαζών και ελέγχθηκε η συρτική μεταφορά των στερεών υλικών, ώστε μεγάλο μέρος του όγκου τους να εναποτίθεται όπισθεν των μικροφραγμάτων.
β) Παραχείμαρρος Τσάκωνας: μέχρι που εισέρχεται στην πεδιάδα των Τ.Κ. Οιχαλίας και Μερόπης έχει έντονη κατά μήκος κλίση (κρημνώδη) και, συνεπώς, υψηλή διαβρωτική δράση και δημιουργούσε σοβαρούς κινδύνους και ζημίες στην περιοχή των Τ.Κ Οιχαλίας & Μερόπης.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 κατασκευάστηκε το φράγμα ανάσχεσης της πλημμύρας και της συγκράτησης των στερεών υλικών στην περιοχή της Τσακώνας.
Το φράγμα αυτό είναι άριστο αντιπλημμυρικό έργο, ενώ άλλο όμοιό του δεν έχει κατασκευασθεί στο νομό μας. Έχει τοίχο από χωμάτινο ανάχωμα, που έχει επενδυθεί από πλάκες σκυροδέματος συνολικού μήκους 150 μέτρων περίπου και ύψους περίπου 30 μέτρων σε τρεις βαθμίδες.
Ανάντη δημιουργείται λεκάνη ηρεμίας (καθυστέρησης του χρόνου απορροής) και συγκράτησης υλικών τουλάχιστον 50 στρεμμάτων.
Κατάντη έχει τρεις βαθμίδες. Η πρώτη και η δεύτερη υπενδεδυμένες με πλάκες σκυροδέματος, ενώ το τελικό τρίτο επίπεδο είναι κατασκευασμένο από λιθοπλήρωτα συρματοκιβώτια και στην ουσία θεμελιώνει το όλο έργο.
Επίσης, κατασκευάσθηκαν εγκάρσια μικροφράγματα ανά διαστήματα από άοπλο σκυρόδεμα πριν και μετά τη διέλευσή του από την Τ.Κ. Οιχαλίας.
(γ) Παραχείμαρρος Αμφύτας: το κύριο ρέμα του κατέρχεται από την υψηλότερο θέση του υδροκρίτη, το όρος Τετράζι (+1.400 μ.). Στην έξοδό του στην πεδιάδα βόρεια της Κάτω Μέλπειας, μέσα σε δάσος πλατύσκιωτων πλατάνων, ενισχύεται από το ολόδροσο και διαυγές νερό της πηγής «Κουμπές». Στη συνέχεια, στην ευρύτερη περιοχή της Τ.Κ. Μάνδρας, συμβάλλει με τα δύο ρέματα που διασχίζουν την Κάτω Μέλπεια και τα ρέματα που έρχονται από τη βορειοδυτική κατεύθυνση των βουνοκορφών των Τ.Κ. Διμάνδρας – Άνω Ψαρίου.
Κατάντη και ύστερα από 5.000 μέτρα, στην ευρύτερη περιοχή της Τ.Κ. Πολίχνης, συμβάλλει με τα ρέματα Βίας (έρχεται από το Μοναστήριον, βορειο-ανατολικά του Διαβολιτσίου) και το Ρέμα Παραπούγκιο (έρχεται από τις Τ.Κ. Καρνασίου & Παραπουγκίου).
Όλα μαζί με το όνομα Αμφύτας (ή Μεγάλο Ποτάμι) διασχίζουν την κοιλάδα του Δ. Οιχαλίας. Στα 1250 μέτρα ανάντη της αρχαίας γέφυρας συμβάλλει με τον κύριο παραχείμαρρο του Πύρνακα που έρχεται από το τριπόταμο (Δεσπότη- Τσάκωνα – Χάραδρο).
Τη δεκαετία του 1950 έγινε η διαμόρφωση της κοίτης του Αμφύτα με κατασκευή χωμάτινων αναχωμάτων και οι γέφυρες επ’ αυτού για τη συγκοινωνιακή διασύνδεση των Τ.Κ. Πολίχνης – Κωνσταντίνων – Ηλέκτρας – Μάνδρας.
Δ. ΝΕΑ ΕΡΓΑ ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ
1) Μία γενική παρατήρηση: Για όλους τους παραχείμαρρους του Πύρνακα (κυρίως οι τρεις πλέον επικίνδυνοι) πρέπει ανά τριετία το πολύ να γίνεται καθαρισμός της κοίτης τους από τη φυτική γη (καλάμια κ.τ.λ.) και επισκευή των αναχωμάτων των πρανών. Επίσης, να εξετασθούν οι γέφυρες από τις οποίες διέρχονται (επάρκεια διατομής – φέρων οργανισμός) και να ενισχυθούν τα πρανή των όχθεων εκατέρωθεν των τεχνικών.
2) Χάραδρος
α) Έργα συντήρησης των εγκάρσιων βαθμίδων και απομάκρυνση μέρους από τα συσσωρευμένα αμμοχάλικα και αποκατάσταση μικροζημιών στο «σώμα» των βαθμίδων. Σήμερα είναι δυνατή η προσπέλαση χωματουργικών μηχανημάτων τους καλοκαιρινούς μήνες.
β) Είναι εκτός τεχνικών προδιαγραφών ένας τόσο ορμητικός και μεγάλης παροχής χείμαρρος, όπως ο Χάραδρος, να εισέρχεται στο μεγαλύτερο και σπουδαιότερο εγκάρσιο έργο (θραύστης ενέργειας) στην περιοχή της Τ.Κ Φίλια (Νεροτριβή), κάνοντας αμέσως ανάντη στροφή (μαίανδρο), πριν από τη διέλευσή του από την υποδοχή (στόμιο, τραπεζοειδούς διατομής) του έργου.
Πρέπει 200 μέτρα τουλάχιστον ανάντη να ευθυγραμμισθεί η κοίτη του στον άξονα της υποδοχής. Είναι σίγουρο ότι με αυτή τη γεωμετρία κατασκευάσθηκε η σπουδαία αυτή βαθμίδα θραύσης της ενέργειας.
γ) Υπάρχουν δύο ρέματα που διέρχονται από το δομημένο ιστό της Τ.Κ Φίλια και καταλήγουν στη συνέχεια στον Χάραδρο. Στο παρελθόν, το 2007, έγιναν πλημμυρικά φαινόμενα και γι’ αυτό κατασκευάσθηκαν ανάντη του οικισμού εγκάρσια έργα. Επιμελής έλεγχος της συμπεριφοράς τους κάθε χρόνο, ώστε εγκαίρως να γίνονται οι διορθωτικές και συμπληρωματικές ενέργειες. Η παροχή τους έχει ενισχυθεί μετά την κατασκευή του αυτοκινητόδρομου.
3. Τσάκωνας
α) Επισκευή το ταχύτερο της τρίτης βαθμίδας του φράγματος ανάσχεσης και συγκράτησης υλικών στην Τσακώνα. Η βαθμίδα αυτή έχει κατασκευασθεί με λιθοπλήρωτα συρματοκιβώτια και από μακροσκοπικό έλεγχο εμφανίζουν σοβαρές βλάβες. Το γεγονός ότι η τρίτη βαθμίδα συμβάλλει και στη σταθεροποίηση του έργου αυξάνει τη σπουδαιότητα της επισκευής.
Από την εποχή της Ν.Α. Μεσσηνίας είχε επισημανθεί το πρόβλημα στην Κρατική Περιφέρεια και το ΥΠΕΧΩΔΕ.
β) Να καθαρισθεί από τη συσσώρευση των φερτών υλικών η λεκάνη ηρεμίας του φράγματος για την καλύτερη λειτουργία του
γ) Ο Ντουράκος είναι ένα ρέμα του Τσάκωνα που συμβάλλει με αυτόν (στην πεδινή κοίτη) ανάντη της Τ.Κ. Οιχαλίας. Διέρχεται με πλακοσκεπή οχετό από την παλαιά εθνική οδό και ξεκινά από τις βουνοκορφές της Τ.Κ. Χιράδων.
Πολύ ορμητικός και με μεγάλη παροχή. Απαιτεί πέραν του συχνού καθαρισμού του, έργο στη συμβολή του με τον παραχείμαρρο Τσάκωνα και στον οχετό της παλαιάς εθνικής οδού.
4. Αμφύτας
α) Σοβαρό έργο στη συμβολή του με τον κύριο παραχείμαρρο του Πύρνακα ανάντη της αρχαίας γέφυρας.
Η σωστή συμβολή υπό οξεία γωνία και το αναγκαίο εύρος της, αλλά και επένδυση των πρανών για την αποφυγή διαβρώσεων.
β) Προσοχή στο ρέμα Βίας που ξεκινά από το Μοναστήριο και διέρχεται βόρεια της Τ.Κ. Διαβολιτσίου. Είναι ορμητικός (εξ ου και το όνομα, μεγάλη συρτική μεταφορά υλικών), ενώ υπάρχει ανεπαρκές γεφυρίδιο σε δημοτικό δρόμο. Η υπερχείλισή του εγκυμονεί κινδύνους για την κατάντη (σε χαμηλότερη θέση) ευρισκόμενη Τ.Κ Διαβολιτσίου.
γ) Το Παραπούγκιο ρέμα θέλει παρεμβάσεις εντός του οικοδομικού ιστού των Τ.Κ. Καρνασίου και Παραπουγκίου, καθώς έχουν γίνει αυθαίρετες παρεμβάσεις στις κοίτες του.
δ) Αντιδιαβρωτικά έργα εντός της Τ.Κ Κάτω Μέλπειας, στις κοίτες των δύο ρεμάτων, που διέρχονται τον οικισμό και κατέρχονται από την ορεινή περιοχή της Άνω Μέλπειας.
5. Στο τριπόταμο (Χάραδρος – Τσάκωνας – Δεσπότης) πρέπει να κατασκευασθεί μεγάλη λεκάνη ηρεμίας, η οποία θα ελέγχει και θα ρυθμίζει την κατάντη κίνηση των τριών παραχειμάρρων προς την αρχαία γέφυρα.
6. Η αρχαία γέφυρα έχει εννέα (9) ανοίγματα (κυρίως καμάρες) και τρία σκέλη, με το σχήμα Υ στην οριζοντιογραφία της (ως σχήμα). Πρέπει να ενεργοποιηθούν και τα καμαρωτά ανοίγματά της στο σκέλος (κορμό του Υ) προς την περιοχή της Τ.Κ Στενυκλάρου. Αυτά αποτελούν και ρυθμιστές της ροής μεταξύ των δύο μεγάλων παραχειμάρρων του ενιαίου (Χάραδρος – Τσάκωνας – Δεσπότης – Αμφύτας), που σίγουρα έχουν συνολικά μεγαλύτερη παροχή από τον Χουχλοτό. Έτσι γίνεται πλέον ασφαλής η διέλευση των υδάτων κάτωθεν την γέφυρας και ο συνολικός όγκος των υδάτινων μαζών των δύο σκελών ισοκατανέμονται και συμβάλλουν, με ισοδύναμη περίπου ταχύτητα και όγκο. Αναγκαία η συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία.
Κατάντη της αρχαίας γέφυρας (περίπου 100 μ.) κατασκευάσθηκε νέα γέφυρα (εντάχθηκε από τη Ν.Α.Μ και ολοκληρώθηκε από την Π.Ε. Μεσσηνίας το 2013), έτσι η παλαιά δεν υπερφορτίζεται, ούτε φθείρεται από τη διέλευση των οχημάτων.
7. Από τη γέφυρα Βαλύρας έως τη συμβολή με τον Πάμισο, μήκους περίπου 4,5 χιλιομέτρων, πρέπει να γίνεται συχνός τοπικός καθαρισμός και μόρφωση των αναχωμάτων των όχθεων. Ιδιαίτερα η περιοχή στην γέφυρα του Αριστοδημείου προς Πλατύ, αντιδιαβρωτική ενίσχυση των όχθεων εκατέρωθεν του τεχνικού. Το 1984 ανατέθηκε μελέτη διευθέτησης της κοίτης του προαναφερόμενου τμήματος. Η λύση που προτάθηκε από το μελετητικό γραφείο (ενιαία διατομή τραπεζίου, με επένδυση των όχθεων με λιθοπλήρωτα συρματοκιβώτια σε όλο το μήκος) απορρίφθηκε από το ΥΠΕΧΩΔΕ για περιβαλλοντικούς λόγους. Ήταν αντίθετο με τη μετατροπή της κοίτης σε κανάλι.
8.Απαιτείται μεγάλο τεχνικό έργο στη συμβολή του χειμάρρου Πύρνακα και του ποταμού Παμίσου από τον Άγιο Φλώρο. Το εμβαδόν της πρέπει να διευρυνθεί, τα ρέματα πρέπει να συμβάλουν με οξεία γωνία και τα πρανή της να επενδυθούν για την αποφυγή διαβρώσεων. Πολλές ζημιές είχαμε το 2007 στη συγκεκριμένη θέση.
Ε. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ
Ουσιαστικά αντιπλημμυρικά έργα κατασκευάσθηκαν στον κάτω και άνω ρου του Παμίσου από το 1930 έως το 1960 περίπου. Σημαντικά, επίσης, αρδευτικά έργα έγιναν στη μεσσηνιακή πεδιάδα μέχρι και τη δεκαετία του 1970. Μάλιστα, με πρωτοποριακό σχεδιασμό για την εποχή τους, έντεχνα κατασκευασμένα και αποτελεσματικά στη λειτουργία τους.
Έκτοτε οι παρεμβάσεις (και στις δύο κατηγορίες, αντιπλημμυρικά – αρδευτικά) ήταν αποσπασματικές ή εξ ανάγκης έπειτα από ζημίες στον κάτω και άνω ρου Παμίσου. Η μεμονωμένη – τοπική αντιμετώπιση (είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο, στη «δίαιτα» των ποταμών), απλώς μεταφέρει το πρόβλημα ανάντη ή κατάντη.
Η πλήρης αντιπλημμυρική προστασία του κάτω ρου του Παμίσου εξαρτάται από την ορθολογική ροή της χειμαρρικής παροχής του άνω ρου.
Σήμερα προς τη σωστή κατεύθυνση είναι:
α) η μελέτη για τα αντιπλημμυρικά έργα – ανάπλασης και εγγειοβελτιωτικά (νέος αρδευτικός ρουφράχτης στην Τ.Κ. Άριος), προϋπολογισμού 37 εκατ. ευρώ, που συντάχθηκε υπό την εποπτεία του ΥΠΟΜΕΔΙ και αφορά στον κάτω ρου του Παμίσου.
β) ο ορισμός στο νομό μας (ύστερα από μελέτη που ανέθεσε το υπουργείο Περιβάλλοντος- Ενέργειας) δύο Ζωνών Υψηλού Δυνητικού Κινδύνου Πλημμύρας (Ζ.Υ.Δ.Κ.Π), στην περιοχή του Μελιγαλά και στην περιοχή Μεσσήνης & Καλαμάτας. Και οι δύο, η πρώτη εξ ολοκλήρου, επηρεάζονται από τον Πύρνακα.
γ) Υπάρχει οριστική μελέτη «διευθέτησης Παμίσου και Πύρνακα (1995)» από το μελετητικό γραφείο ΕΤΜΕ Αντωνίου – Πέππα, που μπορεί να επικυρωθεί και να συμπληρωθεί.
δ) Παράλληλα, από την εποχή της Ν.Α.Μ. (συμπληρώθηκαν από την Π.Ε. Μεσσηνίας) υπάρχουν μελέτες εκσυγχρονισμού και βελτίωσης του αρδευτικού δικτύου της μεσσηνιακή πεδιάδας και στην Υψηλή & Χαμηλή Ζώνη που διαχειρίζεται ο ΓΟΕΒ Παμίσου.
Πρότασή μας είναι: να συνταχθεί μια ολοκληρωμένη μελέτη αντιπλημμυρικών έργων (εμείς προτείναμε ενδεικτικά μερικά) για τους χειμάρρους του άνω ρου Παμίσου.
Η εγκεκριμένη ΖΥΔΚΠ της περιοχής Μελιγαλά (συντάχθηκε με βάση την οδηγία 2007/60/Ε.Κ) εξασφαλίζει προτεραιότητα ένταξης στα συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα της Ε.Ε. και μελέτης και κατασκευής αντίστοιχου έργου.
Με έργα αντιπλημμύρισης – αρδευτικά και ανάπλασης στο σύνολο (άνω & κάτω ρου) του ποταμού, το κόστος δε θα ξεπεράσει τα 60 εκατ. ευρώ (εκ των οποίων τα 37 εκατ. ευρώ είναι της πρόσφατης μελέτης). Αυτό είναι το πλέον απαραίτητο υδραυλικό έργο (και με τα τρία υποέργα του) για τους Δήμους Οιχαλίας, Μεσσήνης και Καλαμάτας.
Τότε θα μπορούμε να αναφέρουμε τον Πάμισο (όπως συνέβαινε στο παρελθόν για τα αρδευτικά έργα) ως τον «Νείλο της Μεσσηνίας».
Του Παναγιώτη Αντ. Γιαννακέα
Πολιτικού μηχανικού ΕΜΠ, πρώην διευθυντή Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας
Υ.Γ. Υπενθυμίζουμε ότι το καλοκαίρι του 2007 ο νομός μας επλήγη από σοβαρές και μεγάλης έκτασης πυρκαγιές. Η Ν.Α.Μ. για την αντιπλημμυρική προστασία (χειμερινή περίοδο 2007 – 2008) εγκατέστησε τρεις μεγάλες εργολαβίες αντιπλημμυρικών έργων.
Επιπλέον, δέχθηκε βοήθεια: α) Από συνεργεία χωματουργικών μηχανημάτων του Στρατού. Ο έγκαιρος από αυτά καθαρισμός της κοίτης του Ντουράκου (ρέμα του Τσάκωνα) είχε ως αποτέλεσμα να μην κοπεί στα δύο η παλαιά εθνική οδός Καλαμάτας – Τρίπολης (τότε δεν υπήρχε ο αυτοκινητόδρομος). Η Ν.Α.Μ. δέχθηκε τα εύσημα από τη Διεύθυνση Συντήρησης (ΔΕΣΕ ) της Περιφέρειας, ως καθ’ ύλη αρμόδια της συντήρησης του εθνικού δικτύου. β) Το ΥΠΕΧΩΔΕ απέστειλε προς βοήθεια την Τεχνική Εταιρεία ΑΒΑΞ. Α.Ε., που ανέλαβε και επισκεύασε τη δεύτερη βαθμίδα του φράγματος Τσακώνας με σκυρόδεμα, κατασκεύασε αντιδιαβρωτικό τοιχίο στην όχθη του Χαράδρου προς την πλευρά της Τ.Κ. Φίλια (εργαστήριο Νεροτριβής) και καθάρισε την κοίτη του Τσάκωνα πριν και μετά την Τ.Κ. Οιχαλίας και γ) Η Διεύθυνση Κατασκευών (ΔΕΚΕ) της Κρατικής Περιφέρειας προέβη σε εργασίες σταθεροποίησης πρανών σε δύο ρέματα ανάντη των Τ.Κ. Σιάμου και Φίλια και στον χείμαρρο Χάραδρο κατάντη της Τ.Κ. Φίλια.
Αποτέλεσμα της συνολικής προσπάθειας, υπό την εποπτεία της Ν.Α.Μ., ήταν να μη συμβεί κανένα σοβαρό επεισόδιο πλημμύρας στο νομό τη χειμερινή περίοδο 2007 έως 2008.
