Συγκλονίζει η παράσταση «Αρτούρο Ούι» της Θεατρικής Διαδρομής στο Πνευματικό Κέντρο Καλαμάτας
Συγκλονισμένοι βγαίνουν οι θεατές από την παράσταση «Αρτούρο Ούι» της Θεατρικής Διαδρομής που παίζεται αυτόν τον καιρό στο Πνευματικό Κέντρο Καλαμάτας (θα συνεχιστεί μέχρι τις 22 Μαρτίου).
Προχθές το βράδυ μια κυρία βρήκε τον σκηνοθέτη Κώστα Χαλκιά και με δάκρυα στα μάτια ψέλλισε «τι είναι αυτό που καταφέρατε;», ενώ λίγο νωρίτερα μια άλλη θεατρόφιλη σχολίαζε ότι της άρεσε πολύ περισσότερο από την αθηναϊκή παράσταση που παιζόταν με sold out τα προηγούμενα χρόνια! Στα παραπάνω και στα λεγόμενα του Κώστα Χαλκιά: «Μη χάσετε αυτή την παράσταση, γιατί αυτό που συμβαίνει με την ομάδα, το έργο και την παράσταση, σπάνια συμβαίνει και θα ξανασυμβεί σε μια πόλη όπως η Καλαμάτα», δεν υπάρχει ίχνος υπερβολής και διάθεση περιαυτολογίας (αλλά ούτε και αντιπαράθεσης με τα άλλα θεατρικά σχήματα, καθώς μάλιστα ο ίδιος τονίζει το μοναδικό φαινόμενο της πόλης να διαθέτει 8 ερασιτεχνικές θεατρικές ομάδες, με υψηλή ποιότητα, ενώ αναρωτιέται γιατί ενώ είναι ερασιτεχνικές θα πρέπει να πληρώνουν, και μάλιστα ακριβά, για τη φιλοξενία στο Πνευματικό Κέντρο ή αλλού, αντί να διευκολύνονται από το Δήμο Καλαμάτας).
«Δεν υπάρχει ούτε ένας θεατής που να μην εντυπωσιάζεται και να αναρωτιέται “μα είναι δυνατόν μια ερασιτεχνική ομάδα να κάνει αυτό το πράγμα; Και όντως δεν είναι ερασιτεχνική η δουλειά αυτή…» συμπληρώνει με δικαιολογημένη ικανοποίηση ο κ. Χαλκιάς, κάνοντας λόγο για τεράστια μεγέθη (μεταξύ άλλων ενσαρκώνονται επί σκηνής 26 ρόλοι). «Μια ερασιτεχνική ομάδα πρέπει να έχει πολύ μεγάλο θράσος για να ασχοληθεί με ένα τέτοιο έργο, με αυτό το συντελεστή δυσκολίας. Καμία άλλη ερασιτεχνική ομάδα δεν το έχει επιχειρήσει, εκτός από τη θεατρική ομάδα Πυλαίας το 2014» αναφέρει ακόμη, με τον ίδιο να έχει σκηνοθετήσει και τη συγκεκριμένη δουλειά που είχε αποσπάσει 11 βραβεία από το Πανελλήνιο Φεστιβάλ Ερασιτεχνικού Θεάτρου στην Ορεστιάδα! Η σχέση του Χαλκιά με το έργο είναι, όμως, ακόμη πιο παλιά, αφού έπαιζε στην παράσταση του ΔΗΠΕΘΕΚ Καλαμάτας το 1985, πριν από 41 χρόνια (!), σε σκηνοθεσία του Ούβε Χάουζ, με καλλιτεχνικό διευθυντή τον Νίκο Χαραλάμπους, ενώ είχε συμμετοχή και στην παράσταση του Βουτσινά το 1995 που ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο.
Πλέον, σκηνοθέτης της Θεατρικής Διαδρομής από το 2014 (με εξαίρεση τη διετή διακοπή λόγω της πανδημίας), ο Κώστας Χαλκιάς εξηγεί ότι η πολυετής συνεργασία με τους (διοικητικά υπεύθυνους) Αντώνη Κατσά, Μαρία Τούμπουρου, τα άλλα μέλη του Δ.Σ. και κυρίως με τους ηθοποιούς είναι ένα από τα μυστικά της επιτυχίας που χαρακτηρίζει όλες τις παραστάσεις του σχήματος. Η προετοιμασία για τον «Αρτούρο Ούι» ξεκίνησε δύο εβδομάδες νωρίτερα από κάθε άλλη φορά, στα μέσα του φθινοπώρου. Η επιβράβευση για όλους ήταν το άψογο αποτέλεσμα, με τον σκηνοθέτη να δίνει απευθείας τα εύσημα, λέγοντάς: «Ήσασταν πάρα πολύ καλοί όλοι. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Ξεπεράσατε τον εαυτό σας».
Τον πρωταγωνιστικό ρόλο ενσαρκώνει με τον πλέον ιδανικό τρόπο ο Ηλίας Παρθένιος, για τον οποίο ο Κώστας Χαλκιάς αναφέρει: «Ούτε μια στιγμή δεν ταυτίστηκε με το ρόλο που παίζει, εκπληρώνοντας αυτό που λέει ο Μπρεχτ στο επικό θέατρο: παίζεις το ρόλο και συγχρόνως τον κριτικάρεις», ενώ συνεχίζει μεταφέροντας από τα… παρασκήνια: «Αυτό που με εντυπωσίασε φέτος είναι η περίπτωση του Ηλία Παρθένιου, ακούοντας τη συμβουλή μου ότι η εκμάθηση του κειμένου δε θεωρείται δουλειά στο θέατρο, η δουλειά ξεκινάει μετά. Το να μάθει ένας ηθοποιός το κείμενο είναι αμελητέα δουλειά στο θέατρο, σχεδόν μηδαμινή. Ο Ηλίας, για να το χαρεί περισσότερο, έμαθε το κείμενο σχεδόν αμέσως και αυτό εκτίναξε την προσπάθεια και το στόχο, γιατί αναγκάστηκαν και τα άλλα παιδιά να παρασυρθούν από αυτή τη δουλειά».
Ο Κώστας Χαλκιάς δεν παραλείπει να αναφερθεί στο δημιουργό της μουσικής, που μαζί με τα σκηνικά εντός και εκτός σκηνής (αντιφασιστικά εικαστικές αφίσες εποχής) συμβάλλουν στην επιτυχία της παράστασης. Ο Άκης Γεροντάκης προγραμματιζόταν να έρθει και να τιμηθεί, αλλά ένα πρόβλημα υγείας δεν του το επέτρεψε. «Είναι ένας αρχιμουσικός της Θεσσαλονίκης πάρα πολύ σημαντικός και πάρα πολύ σεμνός. Η μουσική του για το έργο παλιά με ξένιζε, αλλά τώρα την κατάλαβα! Όπως λέμε ότι ο ηθοποιός δεν ταυτίζεται με το ρόλο στον Μπρεχτ, έτσι και ο Γεροντάκης “σχολιάζει” μουσικά με σκωπτικό τρόπο τη δράση».
Ιδιαίτερη ανησυχία υπήρχε για την άγνοια της ιστορίας και το αν το έργο θα είναι κατανοητό στο μέσο θεατή. «Στη σκηνή επάνω δεν υπάρχουν αδιέξοδα, αν γνωρίζεις το αντικείμενο πάντα βρίσκεις τις λύσεις» σχολιάζει ο Κώστας Χαλκιάς και στη συγκεκριμένη περίπτωση η λύση δόθηκε με το εύρημα του αφηγητή που παρεμβάλλεται για να αναφέρει τις συγκεκριμένες ιστορικές αναλογίες (ο Μπρεχτ είχε προτιμήσει και προτείνει τις γραπτές επεξηγήσεις με πινακίδες). Από τις καινοτομίες που εισάγει ο σκηνοθέτης της Θεατρικής Διαδρομής είναι, επίσης, το τραγούδι στο φινάλε, που δεν ανήκει στο έργο (πιθανότατα ούτε στον Μπρεχτ).
«Το πρόβλημα με το έργο αυτό και το θέατρο του Μπρεχτ είναι ότι πρέπει να καταλάβεις περί τίνος πρόκειται. Είναι πολύ γρήγορος ο ρυθμός και έπειτα από ένα διάστημα προβών και επεξεργασίας του κειμένου, η μέθοδος της “ταχυλογίας” βοήθησε πολύ γιατί αναγκάζει τον ηθοποιό να αυτοσυγκεντρωθεί και να ακολουθήσει έναν ρυθμό. Στον Μπρεχτ έχουμε να κάνουμε και με την αποστασιοποίηση που πιπιλίζεται δεκαετίες στην Ελλάδα και ειδικά μετά την Μεταπολίτευση. Ο Πέτρος Μάρκαρης, που έχει εντρυφήσει πάνω στον Μπρεχτ, το ονομάζει “παραξένισμα”, δηλαδή μη νατουραλίστικο. Και στην προκειμένη περίπτωση της παράστασής μας, και το σκηνικό και η εκφορά του λόγου και το μακιγιάζ, τα κοστούμια, δεν έχουν να κάνουν με κάτι νατουραλιστικό. Αυτό που μας ενδιέφερε ήταν να αφηγηθούμε το κείμενο, το οποίο προσπάθησε να γράψει ο Μπρεχτ με ελισαβετιανή, δηλαδή σαιξπηρική, φόρμα. Η μετάφραση είναι έμμετρη και αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Όποιος ανεβάζει τον “Αρτούρο Ούι” χωρίς έμμετρη μετάφραση, μάλλον δεν έχει καταλάβει το στόχο της φόρμας του Μπρεχτ» αναφέρει ακόμη ο Κώστας Χαλκιάς.
Επιπλέον, εξηγεί: «Όλοι ρωτάνε “γιατί διαλέξατε αυτό το έργο;”. Μα είναι τα σημεία των καιρών! Όσα συμβαίνουν διεθνώς είναι εν δυνάμει μια αναγέννηση του ιδεολογικού φάσματος που λέγεται φασισμός. Δεν υπάρχει ούτε ένα δίστιχο στον “Αρτούρο Ούι” που να μην έχει σχέση με το σήμερα, και στις σχέσεις των πολιτικών, και στις σχέσεις των δικαστικών, και στις σχέσεις των αστυνομικών με την Πολιτεία, την εξόντωση των μαρτύρων, τη συγκάλυψη, τα σκάνδαλα και τη διαφθορά, αλλά και το φόβο και την αδιαφορία των πολιτών… Τι άλλο να πεις για τον φασισμό απ’ όσα λέει το έργο;».
Απευθυνόμενος προς τον κόσμο, ο Κώστας Χαλκιάς καταλήγει: «Κυριολεκτικά, να μη χάσουν αυτή την παράσταση, επειδή το έργο είναι του Μπρεχτ και επειδή στην Καλαμάτα, μια πόλη εκτός των τειχών, σπάνια παίζονται έργα του Μπρεχτ. Αυτό που συμβαίνει στη σκηνή του Πνευματικού Κέντρου πρέπει να αγκαλιαστεί από όλο το θεατρόφιλο κοινό της Καλαμάτας, για να δικαιωθεί η προσπάθεια μιας ακτιβιστικής, ουσιαστικά, ομάδας που τόλμησε να κάνει αυτό το εγχείρημα. Από την άλλη, δεν μπορούν να μη συνδυάσουν το περιεχόμενο του έργου με αυτά που συμβαίνουν σήμερα, καθώς τα πράγματα είναι πάρα πολύ επικίνδυνα και τείνουν προς διαδικασίες ολοκληρωτισμού. Πρέπει όλος ο κόσμος να δει αυτό το έργο χωρίς παρωπίδες, κρατώντας και το συγκλονιστικό ποίημα που κλείνει και την παράστασή μας: Όταν ήρθαν να πάρουν εμένα/Δεν είχε απομείνει κανείς για να αντιδράσει…».
Οι αναφορές και οι συμβολισμοί του έργου
«Για το μέσο και αδαή θεατή» και από το «φόβο» μήπως ο γρήγορος ρυθμός του έργου και οι εγγενείς δυσκολίες του Μπρεχτ δυσκολέψουν στην κατανόηση, η Θεατρική Διαδρομή εξέδωσε συμπληρωματικά τον παρακάτω οδηγό, που έγραψε ο σκηνοθέτης Κώστας Χαλκιάς:
Το έργο «Η άνοδος του Αρτούρο Ούι» (πλήρης τίτλος: Η ανασχετική άνοδος του Αρτούρο Ούι) του Μπέρτολτ Μπρεχτ είναι μια πολιτική αλληγορία γραμμένη το 1941. Ο Μπρεχτ, εξόριστος τότε από τη ναζιστική Γερμανία, έγραψε το έργο για να δείξει πώς ο Αδόλφος Χίτλερ κατάφερε να ανέβει στην εξουσία, και κυρίως ότι αυτή η άνοδος θα μπορούσε να είχε αποτραπεί.
Η ιστορία διαδραματίζεται στο Σικάγο της δεκαετίας του 1930, μέσα στον κόσμο των εμπόρων κουνουπιδιών (!). Ο πρωταγωνιστής, ο Αρτούρο Ούι, είναι ένας μικρογκάνγκστερ που θέλει να αποκτήσει εξουσία ελέγχοντας το εμπόριο λαχανικών.
Οι έμποροι κουνουπιδιών βρίσκονται σε οικονομική κρίση. Φοβούνται τη χρεοκοπία και ψάχνουν πολιτική βοήθεια.
Ένας πολιτικός, ο Ντόγκσμπορο, μπλέκεται σε σκάνδαλο διαφθοράς. Μέσα σε αυτό το χάος, ο Ούι προσφέρεται να «προστατεύσει» τους εμπόρους, δηλαδή να τους εκβιάζει για χρήματα, με αντάλλαγμα ασφάλεια. Οι έμποροι, από φόβο και συμφέρον, δέχονται.
Ο Ούι αρχίζει να εξοντώνει όποιον του αντιστέκεται. Καίγονται αποθήκες, δολοφονούνται αντίπαλοι, γίνονται ψεύτικες δίκες. Όλα παρουσιάζονται ως «νόμιμα».
Παράλληλα, ο Ούι παίρνει μαθήματα ρητορικής για να μάθει να μιλάει θεατρικά και επιβλητικά, ώστε να πείθει τα πλήθη.
Αφού ελέγχει το Σικάγο, στρέφεται στην πόλη Σίσερο (Cicero). Εκεί, με δολοφονίες και τρομοκρατία, παίρνει την εξουσία. Όποιος αντιστέκεται, εξαφανίζεται. Στο τέλος, ο Ούι έχει πια κυριαρχήσει πλήρως.
Το έργο κλείνει με μια προειδοποίηση: «Η κοιλιά είναι ακόμα γόνιμη απ’ όπου βγήκε το τέρας». Δηλαδή, ο φασισμός μπορεί να ξαναγεννηθεί.
Το έργο είναι καθαρή αλληγορία της ανόδου του ναζισμού. Ο Αρτούρο Ούι συμβολίζει τον Αδόλφο Χίτλερ. Η γελοία του συμπεριφορά δείχνει ότι ο Χίτλερ δεν ήταν «υπεράνθρωπος», αλλά ένας τυχοδιώκτης που εκμεταλλεύτηκε το φόβο και την κρίση.
Οι έμποροι κουνουπιδιών συμβολίζουν τους μεγαλοεπιχειρηματίες και τη βιομηχανική ελίτ της Γερμανίας που στήριξαν τον Χίτλερ για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους.
Η οικονομική κρίση αναφέρεται στην οικονομική καταστροφή της Γερμανίας μετά το κραχ του 1929, που άνοιξε το δρόμο στο ναζισμό. Οι δολοφονίες αντιπάλων αντιστοιχούν σε πραγματικά γεγονότα, όπως η εξόντωση πολιτικών αντιπάλων στη Γερμανία. Η ρητορική εκπαίδευση δείχνει πως η εξουσία χτίζεται και μέσω θεάματος, προπαγάνδας και εικόνας.
Ο Μπρεχτ δεν ήθελε απλώς να κατηγορήσει τον Χίτλερ. Ήθελε να δείξει: Ότι ο φασισμός δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Ότι γεννιέται μέσα από κρίσεις, φόβο και συμφέροντα. Ότι οι απλοί άνθρωποι και οι ισχυροί που σιωπούν ή συνεργάζονται έχουν ευθύνη. Ότι η ιστορία μπορεί να επαναληφθεί, Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι πως η άνοδος του Ούι ήταν «ανασχετική», δηλαδή μπορούσε να αποτραπεί, αν οι άνθρωποι αντιδρούσαν εγκαίρως.
Ο Μπρεχτ δείχνει πόσο εύκολα η δημοκρατία μπορεί να διαφθαρεί, οι πολίτες να συνηθίσουν τη βία, οι πολιτικοί να παραδώσουν εξουσία για προσωπικό όφελος. Δεν είναι απλώς ιστορία για τον Χίτλερ. Είναι προειδοποίηση για κάθε εποχή.
Το σημείωμα του σκηνοθέτη από το πρόγραμμα της παράστασης
Ο σκηνοθέτης Κώστας Χαλκιάς σημειώνει τα παρακάτω για την παράσταση στο πρόγραμμα που ετοίμασε ο ίδιος και είναι, όπως πάντα, ένα συλλεκτικό ντοκουμέντο, περιλαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, σπάνιες φωτογραφίες του έργου και του Μπρεχτ και πολλά ιστορικά στοιχεία:
Ο «Αρτούρο Ούι» του Μπέρτολτ Μπρεχτ δεν είναι μια ιστορία του παρελθόντος. Είναι ένα εγχειρίδιο εξουσίας. Ο Μπρεχτ γράφει μια αλληγορία για την άνοδο του φασισμού, όχι για να μας αφηγηθεί πώς έγινε, αλλά για να μας δείξει πόσο αποτρέψιμη ήταν – και παραμένει. Ο Ούι δεν εμφανίζεται ως τέρας. Αναδύεται μες από μικροσυμβιβασμούς, φόβο, σιωπή, ιδιοτέλεια. Μέσα από ανθρώπους «κανονικούς», πρόθυμους να κλείσουν τα μάτια τους, για να σωθούν οι ίδιοι. Το έγκλημα δεν είναι μόνο δικό του, αλλά συλλογικό.
Στη σκηνοθεσία αυτής της παράστασης, μας ενδιαφέρει να φωτίσουμε το μηχανισμό, πώς το γελοίο γίνεται απειλητικό, πώς η βία ντύνεται με λόγια τάξης και ασφάλειας, πώς η εξουσία μαθαίνει να παίζει θέατρο. Γιατί όπως μας προειδοποιεί ο Μπρεχτ: «Η μήτρα που γέννησε το τέρας είναι ακόμα γόνιμη».
Ο «Αρτούρο Ούι» είναι μια φάρσα που σταματά να είναι αστεία. Ένα γέλιο που κολλάει στο λαιμό.
Σε έναν κόσμο όπου όλα μπορούν να αγοραστούν – ακόμα και η αλήθεια – ένας μικρός εγκληματίας μαθαίνει να μιλά, να ποζάρει, να απειλεί… Και σιγά σιγά γίνεται αναγκαίος.
Η παράσταση αυτή δεν αναζητά ιστορικές αναλογίες. Αναζητά μηχανισμούς: πώς ο φόβος γίνεται κανονικότητα, πώς η βία γίνεται θέαμα, πώς η σιωπή βαφτίζεται ουδετερότητα. Ο Μπρεχτ μας καλεί όχι απλώς να δούμε, αλλά να κρίνουμε. Και ίσως – αν δεν είναι αργά- να αναγνωρίσουμε τη στιγμή πριν το γέλιο μετατραπεί σε κραυγή…
Η «ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ» ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ «ΑΡΤΟΥΡΟ ΟΥΙ» ΤΗΣ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ
Συντελεστές
Σκηνοθεσία-Σκηνικά: Κώστας Χαλκιάς, Ελληνικό Κείμενο: Κώστας Σταματίου, Μουσική: Άκης Γεροντάκης, Κοστούμια: Ζιζέλ Παππά, Φωτισμοί: Κώστας Χαλκιάς-Γιώργος Λαπέας, Βοηθοί Σκηνοθέτη: Βίλμα Ταγαρούλια-Ελένη Αναγνωστοπούλου-Γιώργος Ιατρόπουλος, SupervisorΉχου: Μάνος Σηφογιωργάκης, Ηχητικά: Γιάννης Γιάνναρος, Φροντιστήριο: Τζένη Μανιατέα, Πρόγραμμα: Κώστας Χαλκιάς, Επίσημη Φωτογράφιση: Νικήτας Κώτσιαρης.
Διανομή ρόλων
Ηλίας Παρθένιος (Αρτούρο Ούι), Στράτης Καΐκης (Ερνέστο Ρόμα), Γιώργος Ιατρόπουλος (Εμμανουέλε Γκίρι), Γιώργος Καπελούζος (Γκιουζέπε Γκίμπολα), Γιάννης Μιχαλόπουλος (Ντόγκσμπορο), Αγγελική Κανδυλιώτη (Αφηγητής, Σητ, Φις και Υπηρέτης), Μαρία Τούμπουρου (Μπέττυ Ντόλφιντ), Νίκος Κολόζης (Μπάτσερ και Ιγνάτιος Ντόλφιντ), Χριστιάνα Ρούπα (ηθοποιός-δάσκαλος δημόσιας εικόνας του Αρτούρο Ούι), Κωνσταντίνα Κοκκίνη (Ντοκ Νταίηζη), Χαρά Δρακοπούλου (Φλέηκ), Μάνος Σηφογιωργάκης (Κλαρκ), Ζιζέλ Παππά (Κάροδερ), Ελένη Αναγνωστοπούλου (Ο’ Κέιζι, δικαστής), Βίλμα Ταγαρούλια (εισαγγελέας), Στέλλα Ασημακοπούλου (συνήγορος), Στέφανος Μανωλούδης (Γκάφλες), Μαρία Σοφρωνά (Ίνα, Μπράβος), Μάριος Μέτσιος (γιος Ντόγκσμπορο), Ηλιάνα Βασιλοπούλου (Μπόουλ, τραγούδι), Ευτυχία Μουτεβελή (Τεντ Ραγκ), Γιώργος Σαραντόπουλος (Χουκ, μπράβος), Γιώργος Παναγόπουλος, Βαγγέλης Ζεμπίλας (Αδερφοί Γκρήνγουλ, μπράβοι), Αλεξάνδρα Δήμητρα Κολοκοτρώνη (δημοσιογράφος), Παναγιώτης Γιάνναρος (παιδί).
Ημέρες-ώρες-είσοδος
H παράσταση ξεκίνησε στις 21 Φεβρουαρίου και θα συνεχιστεί έως τις 22 Μαρτίου στο Πνευματικό Κέντρο Καλαμάτας.
Κάθε Πέμπτη και Παρασκευή στις 9.00 μ.μ. και τα Σαββατοκύριακα στις 8.00 μ.μ. Εισιτήρια 12 και 10 ευρώ (μειωμένο) με προπώληση σε: «Βιβλιόπολις» & «Όλα Χαρτί».
Της Χριστίνας Ελευθεράκη
