Τεχνητή Νοημοσύνη στην Εκπαίδευση: Σύμμαχος ή υποκατάστατο του εκπαιδευτικού;

Η ραγδαία εισβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην καθημερινότητά μας επαναπροσδιορίζει εκ βάθρων τη δομή της κοινωνίας και, αναπόφευκτα, τον ευαίσθητο χώρο της εκπαίδευσης. Πρωτοβουλίες όπως το φινλανδικό πρόγραμμα “Elements of AI” αποδεικνύουν ότι η εξοικείωση των πολιτών με τις νέες τεχνολογίες αποτελεί πλέον επιτακτική ανάγκη για τη διαμόρφωση μιας ενημερωμένης άποψης και τη συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο. Στο πλαίσιο αυτό, το σύγχρονο σχολείο καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στις τεχνολογικές προκλήσεις και την ανάγκη για ανθρωπιστική παιδεία. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι σαφές: μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να αντικαταστήσει τον δάσκαλο ή μήπως η ανθρώπινη παρουσία παραμένει ο αναντικατάστατος πυρήνας της μαθησιακής διαδικασίας;

Αναμφίβολα, η ΤΝ κομίζει σπουδαίες δυνατότητες στη σχολική πραγματικότητα. Λειτουργεί ως ένας ισχυρός σύμμαχος που προσφέρει εξατομικευμένη μάθηση, προσαρμοσμένη στους ρυθμούς του κάθε μαθητή, και διευκολύνει επαναληπτικές διαδικασίες, όπως η εκμάθηση ξένων γλωσσών. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι την ΤΝ την κατευθύνεις εσύ ο ίδιος• δεν πρόκειται για ένα τυφλό πρόγραμμα, αλλά για έναν δυναμικό καθρέφτη του χρήστη. Ωστόσο, η αλόγιστη ενσωμάτωσή της εγκλείει σοβαρούς κινδύνους. Ο κυριότερος είναι η διεύρυνση ενός γνωσιακού και ψηφιακού χάσματος ανάμεσα στις γενιές και τις κοινωνικές τάξεις. Αν η πρόσβαση στην τεχνολογία δεν είναι ισότιμη, δημιουργούνται μαθητές δύο ταχυτήτων. Επιπλέον, η υπερβολική εξάρτηση από τους αλγορίθμους, όταν κατευθύνονται επιφανειακά (π.χ. για μια απλή αντιγραφή), ελλοχεύει τον κίνδυνο της πνευματικής νωθρότητας, της διάσπασης προσοχής και της αποξένωσης των παιδιών, εντείνοντας φαινόμενα παραβατικότητας και κρίσης συμπεριφοράς.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο εκφυλισμός των επιστημών σε απλές χρησιμοθηρικές τεχνικές, αποκομμένες από το φιλοσοφικό και ηθικό τους βάθος, αποτελεί την πιο επικίνδυνη παράμετρο της σύγχρονης κρίσης (Postman, 1995). Όταν η γνώση υποτάσσεται τυφλά στους νόμους της αγοράς και η παιδεία μετατρέπεται σε στείρα κατανάλωση έτοιμων δεδομένων, οι επιστήμες χάνουν την κριτική τους διάσταση. Αυτός ο εκφυλισμός εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί οι μαθητές σήμερα αδυνατούν να ανταποκριθούν σε ασκήσεις κατανόησης και γλωσσικής ανάλυσης (Θέματα Β1-Β3). Έχοντας εθιστεί στην αποσπασματική ψηφιακή ανάγνωση (skimming), παρουσιάζουν φτωχό λεξιλόγιο και αδυνατούν να επεξεργαστούν τον σύνθετο δοκίμιακό λόγο. Παπαγαλίζουν μηχανικά εκφραστικά μέσα χωρίς να κατανοούν τη λειτουργία τους, επειδή το σύστημα τους έμαθε να καταναλώνουν «πληροφορίες» αντί να καλλιεργούν τον «Λόγο».

Απέναντι σε αυτή την ισοπέδωση, η ανθρώπινη παρουσία του εκπαιδευτικού ορθώνεται ως ανάγκη απόλυτη και αναντικατάστατη. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Δημήτρης Λιαντίνης, ο δάσκαλος δεν είναι ένας απλός μεταδότης πληροφοριών, αλλά ο «ποιητής του ανθρώπου». Είναι εκείνος που μεταμορφώνει τον βιολογικό εγκέφαλο σε ανθρώπινο νου, αναδεικνύοντας την αληθινή ουσία των επιστημών, καλλιεργώντας την κριτική σκέψη και τη συνείδηση. Η ρίζα αυτής της «ανθρωποποιού» παιδείας ανάγεται στην αρχαία ελληνική γραμματεία και την πλατωνική τελεολογία, όπου ο άνθρωπος ολοκληρώνεται ως έλλογο και πολιτικό ον μόνο μέσα από την αγωγή (Πλάτων, Πολιτεία). Κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να διδάξει την ενσυναίσθηση, να «μαλάξει την ψυχή» ή να διορθώσει μια συμπεριφορά «αγαπώντας», όπως πρεσβεύει η Gabriela Mistral. Στην εποχή της ΤΝ, ο δάσκαλος γίνεται ο απαραίτητος «πλοηγός» που θα μάθει στους μαθητές πώς να κατευθύνουν την τεχνολογία με ηθική και βάθος.

Δυστυχώς, διαχρονικά από τη δεκαετία του 1950 έως σήμερα, η δομή του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος πνίγει αυτή τη δημιουργική διάσταση. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται ιστορικά εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε δύο συμπληγάδες: από τον ρόλο του ιδεολογικού φρουρού και τον ασφυκτικό έλεγχο των μεταεμφυλιακών δεκαετιών, περάσαμε στην εποχή των ατέρμονων, ασυντόνιστων υπουργικών μεταρρυθμίσεων και του εξετασιοκεντρικού κυνηγιού της ύλης (Μαυρογιώργος, 1999). 

Ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται δομικά σε έναν ψυχρό γραφειοκράτη διεκπεραιωτή, τη στιγμή που η κοινωνία του ζητά να γίνει εμπνευσμένος καθοδηγητής. Αυτή η διαχρονική παθογένεια εξηγεί γιατί το κράτος αρνήθηκε να ακούσει τόσες δεκαετίες κορυφαίους, προοδευτικούς παιδαγωγούς -όπως τον Δημήτρη Γληνό, τον Αλέξανδρο Δελμούζο, τον Μίλτο Κουντουρά και τη Ρόζα Ιμβριώτη- οι οποίοι διώχθηκαν, δικάστηκαν ή παραγκωνίστηκαν επειδή οραματίστηκαν ένα ζωντανό, βιωματικό σχολείο της κοινότητας και της πράξης (Χαραλάμπους, 2003).

Ποιος μπορεί, λοιπόν, να αλλάξει αυτή την κατάσταση; Η ανατροπή δε θα έρθει από τις κρατικές εγκυκλίους, αλλά από την ίδια την εκπαιδευτική κοινότητα, με πρωτοστατούντες τους μαθητές και τις μαθήτριες. Οι νέοι έχουν τη δύναμη να αρνηθούν τον ρόλο του παθητικού καταναλωτή γνώσεων. Μπορούν να μετατρέψουν τις μαθητικές κοινότητες από όργανα διεκπεραίωσης εκδρομών σε ζωντανούς πυρήνες πολιτισμού, ιδρύοντας καλλιτεχνικές, επιστημονικές και φιλοσοφικές λέσχες (Dewey, 1916). Μπορούν να αντισταθούν στη βαθμοθηρία, «πιέζοντας» τους καθηγητές τους με ουσιαστικές ερωτήσεις για το φιλοσοφικό βάθος των επιστημών, αναγκάζοντάς τους να βγουν από το καλούπι του διεκπεραιωτή. Τέλος, ως ψηφιακοί αυτόχθονες, οφείλουν να κατευθύνουν την ΤΝ προς τη δημιουργική έρευνα και όχι προς την πνευματική κλοπή, δημιουργώντας παράλληλα εσωτερικά δίκτυα αλληλεγγύης (peer mentoring) για την καταπολέμηση του σχολικού εκφοβισμού και της βίας.

Συμπερασματικά, η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ένα χρήσιμο εργαλείο και όχι ως υποκατάστατο της ανθρώπινης σχέσης. Για να αναβαθμιστεί το κύρος του εκπαιδευτικού και να αναχαιτιστεί η γνωστική και συμπεριφορική πτώση, απαιτείται η απελευθέρωση του σχολείου από τα δεσμά της στείρας γραφειοκρατίας. Μόνο μέσα από τη συμμαχία ενός επιμορφωμένου, ελεύθερου δασκάλου και μιας ενεργής, σκεπτόμενης μαθητικής κοινότητας μπορεί η τεχνολογία να υπηρετήσει τον άνθρωπο και όχι να τον εκφυλίσει.

Του Γιώργου Φερετζάκη 
Δικηγόρου – συγγραφέα

Βιβλιογραφικές Αναφορές (Ειδική Βιβλιογραφία)

Dewey, J. (1916). Democracy and Education. Macmillan.

Μαυρογιώργος, Γ. (1999). Εκπαιδευτικοί και Αξιολόγηση. Έκφραση.

Postman, N. (1995). The End of Education: Redefining the Value of School. Knopf.

Πλάτων. Πολιτεία (Βιβλίο Ζ’, Αλληγορία του Σπηλαίου).

Χαραλάμπους, Δ. (2003). Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης: Μεταρρυθμίσεις και Αντιμεταρρυθμίσεις. Κώδικας.