Η μεταπτυχιακή μελέτη της Τόνιας Παυλάκου στη Νέα Ελληνική Γλώσσα και Φιλολογία και στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου μετουσιώθηκε φέτος στην έκδοση (από τα 24 Γράμματα) «Αλέξανδρος Ίσαρης, επιστρέφοντας Φωτεινός» και ήρθε για να συμπληρώσει πολύ σημαντικές ψηφίδες του έργου και της προσωπικότητας του Σερραίου ζωγράφου, λογοτέχνη, μεταφραστή που έφυγε από τη ζωή το Φεβρουάριο του 2022 σε ηλικία 81 ετών.
Το αποτέλεσμα είναι άκρως ενδιαφέρον για τον μέσο αναγνώστη, που έχει την ευκαιρία να έρθει σε επαφή και να γνωρίσει καλύτερα τον πολυπράγμονα δημιουργό και στοχαστή και μαζί το ιστορικό πλαίσιο (εντάσσεται στη γενιά του 1970), τις εκλεκτικές συγγένειες που τον συνδέουν με ομότεχνούς του και λογοτεχνικά-καλλιτεχνικά ρεύματα, τις ψυχολογικές και μεταφυσικές προεκτάσεις. Ταυτόχρονα, η δουλειά της τέως προέδρου της Ένωσης Μεσσήνιων Συγγραφέων δημιουργεί ένα στέρεο επιστημονικό στρώμα για τη συνέχιση της έρευνας πάνω σε έναν ανεξάντλητο άνθρωπο της τέχνης και των γραμμάτων που περιπλανήθηκε και καταπιάστηκε με την ποίηση και την πεζογραφία, τη ζωγραφική και τη μετάφραση, τη γραφιστική-σχεδιασμό εκδόσεων, τη φωτογραφία, ακόμη και την αρχιτεκτονική και πολεοδομία.
Η κα Παυλάκου εξηγεί για το περιεχόμενο και τη διάρθρωση του πονήματός της: «Το πρώτο μέρος του βιβλίου αποτελεί η μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία μου και αφορά στη συνεξέταση του ποιητικού και ζωγραφικού έργου του Αλέξανδρου Ίσαρη, με αναφορά κυρίως στον θάνατο και στην οντολογία του. Το δεύτερο μέρος περιέχει μία μικρότερη μελέτη, και πάλι ερευνητικού χαρακτήρα, στο πεζογραφικό όμως έργο του Ίσαρη, αναφορικά με τον συσχετισμό ονείρου και θανάτου σε αυτό. Αυτή εκπονήθηκε (εθελοντικά) στη διάρκεια του μεταπτυχιακού προγράμματος και ανακοινώθηκε στο 5ο Colloquium (συνέδριο) του Τμήματος Νεοελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΠΑΠΕΛ. Επομένως, πρόκειται για δύο ερευνητικά κείμενα (μελέτες) για το διπλό έργο (λογοτεχνικό και ζωγραφικό) του Αλέξανδρου Ίσαρη, που εκπονήθηκαν στη διάρκεια των μεταπτυχιακών μου σπουδών».
Η έκδοση συμπληρώνεται με ποιήματα, πίνακες, συνεντεύξεις και βιβλιογραφία.
Ήρθε δε να καλύψει τη «σποραδικότητα μελετημάτων για το λογοτεχνικό έργο του Ίσαρη» επισημαίνει στην εισαγωγή της έκδοσης η επόπτρια της διπλωματικής εργασίας, Ελένα Κουτριάνου, και να κάνει τη σύνδεση ανάμεσα στο λογοτεχνικό και το εικαστικό έργο για «να ανιχνευτούν και να αναδειχθούν οι οντολογικές και υπαρξιακές αναζητήσεις του Ίσαρη», συμπληρώνει η ίδια για τη στοχοθεσία. Έτσι, ο συγκεκριμένος τόμος συμπυκνώνει μαζί την κοσμοθεωρία, τις ερωτήσεις και τις απαντήσεις του Έλληνα δημιουργού, χρήσιμες και στο δικό μας «ταξίδι» στη ζωή, τη δημιουργία και το θάνατο και μας καλεί να ακολουθήσουμε τα ίχνη και τους οδοδείκτες του Αλέξανδρου Ίσαρη, που φωτίζει με την έρευνά της η κα Παυλάκου.
Η ίδια βίωσε ήδη τη δική της μοναδική περιπλάνηση όταν από συνταξιούχος εκπαιδευτικός και συγγραφέας πήρε ξανά θέση φοιτήτριας, δίνοντας ένα ζωντανό και συνεπές παράδειγμα ότι η μάθηση και η έρευνα δε σταματούν ποτέ… Ας την ακολουθήσουμε σε αυτό το μονοπάτι, μέσα από την παρακάτω συνέντευξη στο «Θ», όπου μοιράζεται τις δυσκολίες και τις συγκινήσεις, τα αποστάγματα και την κοινή παρακαταθήκη που αφήνει η γόνιμη συνάντηση δημιουργού-συγγραφέα-αναγνώστη…
-Ποιος ήταν ο Αλέξανδρος Ίσαρης; Και είναι εν τέλει, είναι περισσότερο λογοτέχνης ή ζωγράφος;
Ο Αλέξανδρος Ίσαρης (καλλιτεχνικό ψευδώνυμο), κατά κόσμον Γιάννης Δημητριάδης, με καταγωγή από τις Σέρρες, σπούδασε Αρχιτεκτονική στις Πολυτεχνικές Σχολές της Βιέννης και της Θεσσαλονίκης. Η παραμονή του στην Αυστρία σε νεαρή ηλικία τού έδωσε την ώθηση να αντιληφθεί τις καλλιτεχνικές κλίσεις του και να εξελιχθεί σε μια πολυσχιδή προσωπικότητα της Τέχνης: Ποιητής, πεζογράφος, ζωγράφος, φωτογράφος, γραφίστας, επιμελητής εκδόσεων και μεταφραστής γερμανόφωνης λογοτεχνίας. Αρχικά στο έργο του υπήρξε μια ισορροπία μεταξύ ποίησης και ζωγραφικής. Από το 1983 και εξής ίσως στρέφεται περισσότερο στη ζωγραφική, γιατί, όπως ο ίδιος δήλωσε, «οι λέξεις ,τα νοήματα, οι συνειρμοί είναι πολύ επικίνδυνα πράγματα. Πολύ πιο επικίνδυνα από τα σχήματα, τα χρώματα, τις συνθέσεις και τις μορφές». Οπότε η ευχέρεια στη ζωγραφική τον βοηθούσε να εκφράζεται ευκολότερα. Επιπλέον, η βιοποριστική ενασχόλησή του με τη γραφιστική και τη μετάφραση του αφαιρούσε χρόνο από τη γραφή και τον αγώνα του με τις λέξεις και τα νοήματα, πράγμα όμως που τον στενοχωρούσε πολύ. Επομένως, είναι κάπως μεγαλύτερη η εικαστική παραγωγή του.
-Είναι χαρισματικοί αυτοί οι πολυδιάστατοι άνθρωποι ή γίνονται; Η εποχή μας ευνοεί ή εμποδίζει την ανάδειξή τους;
Θεωρώ ότι έχουν εκ φύσεως το χάρισμα! Αυτό όμως γίνεται καλύτερα αντιληπτό και καλλιεργείται αν υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες. Στην περίπτωση του Ίσαρη ήταν η μητέρα του που πρώτη τον έφερε σε επαφή με τη μουσική και τη λογοτεχνία. Κατόπιν η ευπορία του πατέρα του τον οδήγησε στη Βιέννη, όπου μέσω των σπουδών του επιβεβαίωσε τις ιδιαίτερες κλίσεις του, ωθούμενος στα πρώτα του βήματα από τον τότε λογοτεχνικό κόσμο της Θεσσαλονίκης, στον οποίο εισήλθε και τον αποδέχθηκε. Η μετεγκατάστασή του στην Αθήνα (1978) ήταν μια συνειδητή επιλογή, προκειμένου να βρεθεί σε ένα πιο κατάλληλο και πιο ανταγωνιστικό περιβάλλον.
Θέλω να πω ότι τα ερεθίσματα, το περιβάλλον και συχνά οι κατάλληλες γνωριμίες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αντίληψη των κλίσεων και μετά στην ανάδειξή τους. Χρειάζεται, όμως, αφοσίωση και σκληρή δουλειά εκ μέρους του ενδιαφερομένου, πόσω μάλλον όταν οι εκφραστικοί τρόποι του είναι πολλαπλοί, όπως του Ίσαρη.
Για τους νέους σήμερα τα ερεθίσματα είναι εξαιρετικά πολλά. Η οικογένεια, επίσης, υποστηρίζει περισσότερο, αλλά ακόμη και αν δεν υπάρχει ώθηση από αυτή, οι νέοι αυτοανακαλύπτονται και δοκιμάζονται σε νέες μορφές τέχνης (μουσική, ζωγραφική) λόγω του ψηφιακού περιβάλλοντος με το οποίο έρχονται σε επαφή και με τις πολλές δυνατότητες που αυτό τους δίνει. Ίσως, όμως, οι πολύ νεαρές ηλικίες δεν προτιμούν να εκφράζονται μέσω της λογοτεχνίας. Αυτό έχει να κάνει με την κυριαρχία της εικόνας στα ηλεκτρονικά μέσα. Γι’ αυτό στους νέους υπερτερεί η ενασχόληση με τις απεικονιστικές τέχνες και τη μουσική.
-Τι σας έκανε εντύπωση στην προσωπικότητα και το έργο του Αλέξανδρου Ίσαρη;
Με εξέπληξαν τα πολλά χαρίσματά του, τα ταλέντα του και η συνέπεια με την οποία τα υπηρέτησε, αντλώντας εξαίσιες λεπτομέρειες από το εσωτερικό του ανθρώπινου σώματος και από αυτό που κρύβεται πίσω από το τοπίο. Ακόμη η προσωπική του πάλη με τις λέξεις, που του προκαλούσαν φόβο και δέος, στην προσπάθειά του να αποκαλύψει έμπρακτα τη βίωση του δράματος των ανθρώπινων παθών αλλά και τη δυνατότητα του ανθρώπου να επικοινωνήσει τόσο με το πραγματικό όσο και με το άλογο, το υπερφυσικό.
-Γράφετε κάπου ότι ο Ίσαρης παίρνει οντολογική θέση για τον θάνατο και δεν τον φοβάται. Ποιο είναι το μήνυμα εδώ που μπορεί να πάρει ο κοινωνός του έργου του;
Να μη φοβάται τον θάνατο και να λατρεύει τη ζωή όσο τη ζει, με την πεποίθηση ότι θα συνυπάρξουμε σε άλλες διαστάσεις και με άλλες μορφές.
-Υπάρχει κάτι που εσείς κρατάτε ως παράδειγμα ζωής;
Κρατώ ως παράδειγμα ζωής τη συνέπεια με την οποία αξιοποίησε τα χαρίσματά του και τον αγώνα, την αγωνία του και την πάλη του με την εκφραστική δύναμη των λέξεων, πεδίο στο οποίο και εγώ προσπαθώ ιδιαίτερα.
-Τι σημαίνει ο υπότιτλος «επιστρέφοντας φωτεινός;»
Με βάση την εκφρασμένη πεποίθηση του Ίσαρη στο ποίημά του «Θα επιστρέψω φωτεινός» ότι θα συνυπάρξουμε σε άλλες ζωές και με άλλες διαστάσεις, θεωρώ ότι το παρόν βιβλίο είναι μια φωτεινή επιστροφή και συνύπαρξή του μαζί μου και μαζί σας μέσω της προσέγγισής μου στο έργο του. Με αυτό το έργο, που πτυχές του προσπάθησα να αναδείξω, πάντα θα επιστρέφει φωτεινός και θα τον συναντάμε μέσα από τη σκέψη του και την (εν)όρασή του ως λογοτέχνη και ως ζωγράφου.
-Ποιες ήταν οι δυσκολίες που συναντήσατε στην έρευνα και τη συγγραφή;
Δε θα έλεγα ότι συνάντησα ιδιαίτερες δυσκολίες κατά την έρευνά μου. Συγκέντρωνα το υλικό μου σταδιακά και η επεξεργασία του ήταν μια πορεία γνώσεων, στην οποία με οδήγησε ο πολυδιάστατος δημιουργός κρατώντας μου συντροφιά ατέλειωτα βράδια. Η συγγραφή ήταν πιο επίπονη, καθώς το υλικό ήταν εκτεταμένο και έπρεπε πρωτίστως να τιθασευθεί και κατόπιν η πένα μου να απαλλαγεί από τα οποιαδήποτε εξωγενή και άσχετα προς τη μελέτη μου ερεθίσματα. Υπήρξαν κομμάτια που έγραψα και τα πέταξα εντελώς, γιατί γράφτηκαν με συναισθηματικούς επηρεασμούς και ίσως όχι με απόλυτη συγκέντρωση.
-Η παράλληλη μελέτη του ιστορικού πλαισίου που έζησε και δημιούργησε ο Ίσαρης έκρυβε νέες θεάσεις;
Για εμένα που έζησα ως έφηβη τη δικτατορία, στη μελέτη της ποιητικής γενιάς του ’70, στην οποία γραμματολογικά ο δημιουργός μας εντάσσεται, ήταν αποκάλυψη ο ευρηματικά κρυπτικός λόγος στον οποίο όλοι οι ποιητές της γενιάς είχαν καταφύγει για να περνούν τη λογοκρισία, διαμαρτυρόμενοι για το καθεστώς. Η προσπάθεια αυτή απέδωσε ευφάνταστα ποιητικά κείμενα και έχει πλέον μελετηθεί επιστημονικά. Μετά τη δικτατορία, ωστόσο, η ποιητική έκφραση παρέμεινε συχνά ερμητικά κλειστή κινούμενη σε υπαρξιακές περισσότερο αναζητήσεις, ανάλογα βέβαια και με τα θέματα που ο καθένας επέλεξε να φωτίσει. Ο Ίσαρης εν προκειμένω «σωματοποίησε» τον λόγο του, εξέφρασε δηλαδή την πολιτική δυσφορία του για τη δικτατορία μέσω των παθών και του πόνου του ανθρωπίνου σώματος. Η παραγωγή αυτή παραμένει διαχρονική γιατί η έκφρασή του είναι τέτοια που αφορά κάθε καταπιεστικό σύστημα σε οποιονδήποτε χρόνο. Κατόπιν συνέχισε να «χρησιμοποιεί» το σώμα αλλά για θέματα υπαρξιακά, οντολογικά και μεταφυσικά. Εξάλλου, από την αρχή φαινόταν ότι η ποίησή του θα στραφεί προς αυτή τη θεματολογία. Ήταν μια αποκάλυψη για εμένα τόσο η χρήση του σώματος όσο και η «ιδιαίτερη» θέση του ότι ο άνθρωπος είναι χούφτες γεμάτες φρίκη, έτσι ώστε να αναζητάει βέβαιη ανακούφιση σε μελλοντικές φωτεινές επιστροφές!
-Ποιες ήταν οι «δικαιώσεις» που πήρατε;
Μεγάλη δικαίωση ήταν η ανανέωση των γνώσεών μου μέσω των πολλών αντικειμένων που διδάχθηκα, εκτός της Συγκριτικής Γραμματολογίας, που μου έδωσε αφορμή για τις μελέτες του βιβλίου. Η διδασκαλία και η συνεχής εκπόνηση εργασιών με βοήθησαν ώστε να αντλώ πάντα στοιχεία βοηθητικά και για τη δική μου οποιαδήποτε συγγραφική προσπάθεια. Δημιούργησα μια νέα όμορφη φιλία, αλλά και απλές σχέσεις με νέα και ενδιαφέροντα παιδιά. Ένιωσα το «δράμα» των καλών φοιτητών για συνεχείς σπουδές χωρίς επαγγελματική αποκατάσταση στον τομέα μας, αλλά και το χαμηλό φιλολογικό επίπεδο των εισαγομένων στις σχολές του ΠΑΠΕΛ -ένα μεγάλο θέμα προς συζήτηση. Πολύτιμη παραμένει στη ζωή μου η επιβλέπουσα καθηγήτριά μου Ελένα Κουτριάνου. Τέλος, η γνωριμία με την οικογένεια του Ίσαρη -προπάντων με την ανιψιά του, εξαιρετική ποιήτρια και ζωγράφο Σοφία Περδίκη, που με έφερε πιο κοντά στον μαγευτικό αλλά και στον καθημερινό κόσμο του δημιουργού, ενώ πλέον μας συνδέουν τα λογοτεχνικά ενδιαφέροντα της Θεσσαλονίκης. Τον γλυκύτατο ποιητή και άνθρωπο Τόλη Νικηφόρου -μια νέα επίσης γνωριμία- που μού έδωσε την ευκαιρία να παρουσιάσω τον Ίσαρη το 2023 στη Λέσχη Ανάγνωσης Ποίησης στην Κεντρική Βιβλιοθήκη της Θεσσαλονίκης. Και άλλους ακόμη των Γραμμάτων, ενώ ήταν εξαιρετική εμπειρία η επίσκεψή μου στο ΜΙΕΤ, όπου μου έδειξαν αυθεντικούς πίνακες του Ίσαρη.
-Ποια ήταν η «ανατροφοδότηση» που πήρατε στην πρώτη βιβλιοπαρουσίαση του τόμου, σχετικά πρόσφατα στην Αθήνα;
Από την πρώτη παρουσίαση του βιβλίου στην Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών (ΕΕΛ) στην Αθήνα (26/4/2026) αποτυπώθηκαν μέσα μου οι εκ των υστέρων εκδηλώσεις ενθουσιασμού των παρευρισκομένων για τη γνωριμία τους με το έργο του πολυτάλαντου Αλέξανδρου Ίσαρη. Κατόπιν η ικανοποίηση που αισθάνθηκα από αυτή την αποδοχή και η χαρά που δοκίμασα να παρουσιάσω η ίδια το βιβλίο σε τρόπο ώστε να γίνει απολύτως αντιληπτή η στόχευση της μελέτης μου.
-Πώς ήταν η εμπειρία τού να ξαναγίνεστε μαθήτρια;
Ήταν μια εξαιρετική εμπειρία, που πραγματοποίησε μια επιθυμία της νεότητας, ενώ κυρίως ικανοποίησε και μια νεότερη, να ανανεώσω τις γνώσεις μου στα Νεοελληνικά Γράμματα. Εκτός από τις σπουδές, η γνωριμία με νεότερους ανθρώπους -ακόμη και η συμφοίτηση με μαθητές μου- έφερε μια φρεσκάδα στη ζωή μου, η οποία με ανανέωσε ψυχικά δίνοντάς μου την αυτοπεποίθηση ότι μπορώ να σταθώ κοντά τους και να χειριστώ εξίσου την εύκολη γι’ αυτούς τεχνολογία, αφετέρου να γίνω μέρος του κόσμου και των προβλημάτων τους εισπράττοντας ταυτόχρονα τη χαρά να αντλούν αυτοί από την εμπειρία μου.
-Δια βίου μάθηση ελεύθερη ή δομημένη, στο πλαίσιο πανεπιστημιακών ιδρυμάτων;
Και τα δύο! Ποτέ, βεβαίως, δεν είναι αργά για σπουδές και έρευνα! Η ωριμότητα βοηθάει στον τομέα αυτόν. Αν και οι συνθήκες το επιτρέπουν, συνιστώ την εμπειρία, εφόσον υπάρχουν ειδικά ενδιαφέροντα, η κάλυψη των οποίων δεν επιτυγχάνεται παρά μόνο μέσω ενός πανεπιστημιακού προγράμματος.
Της Χριστίνας Ελευθεράκη
