Νίκος Σκαλκώτας: Η ιδιοφυΐα που η Κατοχή καταδίκασε στη σιωπή

Αφιέρωμα για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου

Σημείωση: Το παρόν κείμενο αποτελεί απόσπασμα μιας εκτενούς επιστημονικής μελέτης, η οποία έχει ήδη κατατεθεί προς δημοσίευση συνοδευόμενη από εκτενείς αναφορές και πλήρη βιβλιογραφία [ΕΡΤ]. Έχοντας μεταφραστεί σε πέντε γλώσσες και αποσπάσει το ενδιαφέρον στα μεγαλύτερα διεθνή περιοδικά Μουσικολογίας και Ιστορίας, το δοκίμιο επιλέγεται να κάνει την πρώτη του παγκόσμια δημοσιογραφική εμφάνιση στον ελληνικό Τύπο μέσα από τις ιστορικές σελίδες της εφημερίδας «Θάρρος» της Μεσσηνίας.

Καθώς η πατρίδα μας προετοιμάζεται να τιμήσει την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940, το μυαλό όλων μας στρέφεται στη δόξα των όπλων, στα χαρακώματα της Πίνδου και στην ηρωική αντίσταση του λαού μας ενάντια στον φασισμό και τον ναζισμό. Όμως, ο πόλεμος και η μαύρη περίοδος της Κατοχής δεν άφησαν πίσω τους μόνο ερείπια και απώλειες στα πεδία των μαχών. Κατέστρεψαν βίαια τις ζωές των πιο φωτεινών μυαλών της χώρας, πνίγοντας στο σκοτάδι την ελληνική πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία.

Η πιο συγκλονιστική, η πιο τραγική ιστορία αυτού του αδυσώπητου διωγμού ανήκει σε έναν βαθιά Έλληνα πατριώτη, σε μια παγκόσμια μουσική ιδιοφυία που η μοίρα της σφραγίστηκε από τη ναζιστική θηριωδία: τον Νίκο Σκαλκώτα (1904–1949).

Η βίαιη φυγή από το Βερολίνο: Το πρώτο πλήγμα του Ναζισμού

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο γεννημένος στη Χαλκίδα Νίκος Σκαλκώτας μεσουρανούσε στο Βερολίνο, το καλλιτεχνικό κέντρο της Ευρώπης. Ως ο κορυφαίος και πιο υποσχόμενος μαθητής του Άρνολντ Σένμπεργκ, είχε ήδη αναγνωριστεί διεθνώς ως ένας από τους πρωτοπόρους της σύγχρονης κλασικής μουσικής. Εκεί είχε δημιουργήσει και την πρώτη του οικογένεια με τη σύντροφό του, τη Γερμανίδα βιολονίστρια Ματίλντε Τέμπε, και την κόρη τους, Άρτεμη.

Όλα ανατράπηκαν βίαια τον Μάιο του 1933, όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ανέλαβε την εξουσία. Οι Ναζί χαρακτήρισαν την πρωτοποριακή ατονική μουσική του Σκαλκώτα ως “Entartete Musik” (Εκφυλισμένη Μουσική), ένα «πνευματικό μίασμα» που έπρεπε να ξεριζωθεί. Πνιγμένος στα χρέη, με το έργο του απαγορευμένο και τη σύντροφό του -η οποία ήταν εβραϊκής καταγωγής- να βρίσκεται σε θανάσιμο κίνδυνο, ο Σκαλκώτας εξαναγκάστηκε σε μια απεγνωσμένη φυγή.

Η σπιτονοικοκυρά του στο Βερολίνο κατάσχεσε περίπου 70 μουσικά του έργα ως ενέχυρο για τα απλήρωτα ενοίκια. Η Ματίλντε, φοβούμενη την αβεβαιότητα, αρνήθηκε να τον ακολουθήσει στην Ελλάδα και αργότερα κατέφυγε με την κόρη τους στη Σουηδία για να γλιτώσει από το Ολοκαύτωμα. Ο Σκαλκώτας επέστρεψε στην Αθήνα πάμπτωχος, ψυχολογικά ράκος, έχοντας χάσει για πάντα την καριέρα και την οικογένειά του.

Στο απόσπασμα του Χαϊδαρίου και τα τσιγαρόχαρτα της Κατοχής

Όταν ξέσπασε ο πόλεμος του ’40 και η Ελλάδα υποδουλώθηκε, ο Σκαλκώτας δεν εγκατέλειψε την πατρίδα του. Παρέμεινε στην Αθήνα, ζώντας ως ένας «ξένος» στην ίδια του τη χώρα. Το συντηρητικό αθηναϊκό κατεστημένο τον παραγκώνισε, αναγκάζοντάς τον να βιοπορίζεται ως ένας απλός, αφανής βιολιστής στα πίσω αναλόγια της Κρατικής Ορχήστρας.

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, η μοίρα τού επιφύλασσε το πιο σκληρό πρόσωπο. Με την υποψία ότι συμμετείχε στην ελληνική αντίσταση, οι Ναζί τον συνέλαβαν και τον έκλεισαν για ενάμισι μήνα στο διαβόητο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Χαϊδάρι. Εκεί, ανάμεσα στα βασανιστήρια και τον καθημερινό τρόμο του θανάτου, η ήδη κλονισμένη υγεία του υπέστη ανεπανόρθωτη ζημιά.

Κι όμως, αυτός ο σπουδαίος πατριώτης δε σταμάτησε ποτέ να δημιουργεί. Μέσα στην παγωνιά της κατοχικής Αθήνας, κάτω από τον ήχο των βομβαρδισμών, ο Σκαλκώτας συνέθετε ακατάπαυστα τα βράδια στο δωμάτιό του. Όταν οι ελλείψεις του πολέμου του στερούσαν ακόμη και το πεντάγραμμο χαρτί, εκείνος τραβούσε με το χέρι γραμμές πάνω σε τσιγαρόχαρτα για να μη σταματήσει να αποτυπώνει τις νότες του. Μέσα σε αυτή την απόλυτη ανέχεια, ολοκλήρωσε τους μνημειώδεις «36 Ελληνικούς Χορούς», παίρνοντας τους παραδοσιακούς ρυθμούς της πατρίδας μας και μετατρέποντάς τους σε παγκόσμια συμφωνική κληρονομιά.

Ο Ήχος της Ιστορίας: Από τη σιωπή στα ιστορικά ντοκιμαντέρ

Αν και ο Σκαλκώτας δεν ευτύχησε να ακούσει τα μεγάλα του έργα να εκτελούνται όσο ζούσε, η ιστορία και ο χρόνος τον δικαίωσαν με τον πιο απόλυτο τρόπο. Σήμερα, η μουσική του έχει ξεφύγει από τους τοίχους των αιθουσών συναυλιών και χρησιμοποιείται συχνά ως η ιδανική μουσική επένδυση σε ιστορικά, πολιτιστικά και βιογραφικά ντοκιμαντέρ [ΕΡΤ].

Οι επικοί, δωρικοί ρυθμοί των «36 Ελληνικών Χορών» (όπως ο Κλέφτικος, ο Τσάμικος ή ο Χορός του Ζαλόγγου) ντύνουν μοναδικά το ασπρόμαυρο αρχειακό υλικό από το έπος του 1940, την Εθνική Αντίσταση και την Ελληνική Επανάσταση του 1821, δίνοντας πνοή και ιστορικό μεγαλείο στις εικόνες. Παράλληλα, η σκοτεινή και φορτισμένη ατονική μουσική του χρησιμοποιείται σε σπουδαία βιογραφικά ντοκιμαντέρ της δημόσιας τηλεόρασης (όπως το «Η Επιστροφή του Οδυσσέα» ή το «Μνήμη Νίκου Σκαλκώτα») για να περιγράψει την ψυχολογική πίεση, τον τρόμο του ναζισμού και την απόλυτη απομόνωση που βίωσε ο ίδιος [ΕΡΤ].

Η ειρωνεία του τέλους και η μεταθανάτια δικαίωση

Μετά την απελευθέρωση, η Ελλάδα βυθίστηκε στη φτώχεια του Εμφυλίου. Ο Σκαλκώτας, παρά τη νέα αρχή που έκανε παντρεμένος με την πιανίστρια Μαρία Παπαϊωάννου, ζούσε σε τέτοια οικονομική εξαθλίωση που στάθηκε αδύνατο να καλύψει τα έξοδα μιας απλής ιατρικής επέμβασης. Στις 19 Σεπτεμβρίου 1949, σε ηλικία μόλις 45 ετών, άφησε την τελευταία του πνοή από επιπλοκές μιας παραμελημένης κήλης, μόλις δύο ημέρες πριν γεννηθεί ο γιος του.

Η παγκόσμια αναγνώριση ήρθε, δυστυχώς, μόνο μετά θάνατον. Τα 70 «χαμένα» έργα του στο Βερολίνο εντοπίστηκαν, και η κόρη του, Άρτεμις, μαζί με τις εγγονές του, βοήθησαν ενεργά στην αποκατάσταση της μνήμης του.

Φέτος την 28η Οκτωβρίου, καθώς θα ακούμε τα εμβατήρια και τους ύμνους της λευτεριάς, ας φέρουμε στη μνήμη μας και τον Νίκο Σκαλκώτα. Τον άνθρωπο που ο ναζισμός προσπάθησε να σβήσει ως «εκφυλισμένο», αλλά εκείνος, οπλισμένος με τσιγαρόχαρτα και απέραντο πατριωτισμό, χάρισε στην Ελλάδα την αθανασία, αφήνοντας το έργο του να ντύνει αιώνια τις πιο ένδοξες και τραγικές σελίδες της ιστορίας μας [ΕΡΤ].

Του Γιώργου Φερετζάκη
Δικηγόρου-συγγραφέα