Ακολουθώντας την… κινητή βιβλιοθήκη που λέγεται Ηλίας Μπιτσάνης, μερικές δεκάδες δάσκαλοι, καθηγητές, και όχι μόνο, βίωσαν ένα γοητευτικό ταξίδι στον τόπο και τον χρόνο ανταποκρινόμενοι στο κάλεσμα της περασμένης Κυριακής, 19 Απριλίου, που απηύθυνε το Παράρτημα Μεσσηνίας της Πανελλήνιας Ένωσης Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών για έναν περίπατο στην ιστορία των πρώτων σχολείων της Καλαμάτας.
Για άλλη μια φορά η αίσθηση του να ανακαλύπτεις τα ίχνη και τις ιστορικές διαστρωματώσεις κάτω από τη σύγχρονη πόλη, αποδείχθηκε συναρπαστική, διευρύνοντας τη ματιά μέσα σε μια έκπληξη ανακάλυψης…
Η συγκέντρωση έγινε στην πλατεία Αγίου Ιωάννου με διπλό συμβολισμό. Από τη μια, πολύ κοντά στο Σχολείο Μπενάκη (σημερινό 5ο Δημοτικό της οδού Αρτέμιδος) που ιδρύθηκε το 1906 και είναι το μόνο που διατηρείται στην αρχική του μορφή (με συμμετρικά μεγάλα παράθυρα και πόρτες, ψηλοτάβανο, διαφορετικό από τα παλιότερα σχολεία που στεγάζονταν σε σπίτια).
Από την άλλη, δίπλα στο άγαλμα του Αναστάσιου Κουτουμάνου, του Αλαγόνιου διευθυντή του Πρακτικού Λυκείου Καλαμάτας, το οποίο ιδρύθηκε το 1921 –αρκετά χρόνια πριν από την επίσημη θεσμοθέτηση της επαγγελματικής εκπαίδευσης στο πλαίσιο της βενιζελικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης 1929-1932.
Ο Αν. Κουτουμάνος είχε σημαντική συμβολή στη διάδοση των γραμμάτων, αφήνοντας σημαντικό αποτύπωμα στην περιοχή μας και το ίδιο ισχύει φυσικά για το σχολείο, που στεγάστηκε στο 1ο Γυμνάσιο, στην πλατεία Ταξιαρχών και στη δυτική πλευρά της Αριστοδήμου στο ύψος του Πνευματικού Κέντρου.
Σημαντικοί καθηγητές ήταν ο Μαζαράκης, ο Γαβρεσέας, καθώς και ο μαθηματικός Πέτρος Τόγκας, μετέπειτα διευθυντής στο Βαρβάκειο, στον οποίο πολλές γενιές μαθητών οφείλουν τα «τογκάκια», τα μικρά εύχρηστα βιβλιαράκια που περιλάμβαναν όλη την ύλη των μαθηματικών μαζί με ασκήσεις.
Από τις πρώτες αναφορές για λειτουργία σχολείου στην Καλαμάτα εντοπίζονται το 1686, με δάσκαλο τον Διονύσιο Ποδάρο– συγγενή και βιογράφο του Μεσσήνιου Αγίου Ηλία Αρδούνη. Κάτω από το κάστρο, στη γειτονιά όπου βρίσκονται τα εκκλησάκια του Αγίου Αντωνίου και της Αγίας Κυριακής, βρισκόταν το σπίτι του Γεράσιμου Παπαδοπούλου, μετέπειτα ιδρυτή και ηγούμενου της Ιεράς Μονής Καλογραιών, ο οποίος σπούδασε δάσκαλος σε σχολή στη Δημητσάνα και ουσιαστικά ίδρυσε εκεί το 1788 το πρώτο σχολείο της Καλαμάτας (δίδαξε μέχρι το 1795, οπότε και χειροτονήθηκε ιερέας, αφήνοντας στη θέση του υποδιδάσκαλο).
Από το 1822 λειτουργούν αλληλοδιδακτικά σχολεία, κατά το ευρωπαϊκό σύστημα της εποχής, αλλά δεν υπάρχει σταθερότητα λόγω των πολεμικών γεγονότων. Ωστόσο, παγιώνονται με τον ερχομό του Καποδίστρια. Λίγα σπίτια μπορούσαν να διατεθούν τότε ως σχολεία στην Καλαμάτα. Ένα από αυτά λειτουργεί το 1828 στους Αγίους Αποστόλους, με πρώτους δασκάλους τον Κωνσταντίνο Γκίκα και τον Πέτρο Μπούα. Όπως μετέφερε πάντα ο κ. Μπιτσάνης, ήταν ένα πολυσύχναστο σημείο με εμπορική δραστηριότητα, όχι και τόσο κατάλληλο για σχολείο. Καταγράφονται 152 μαθητές, οι οποίοι μειώνονταν κατά καιρούς, καθώς τα παιδιά επιστρατεύονταν σε αγροτικές και άλλες δουλειές της οικογένειάς τους.
Ο επόμενος σταθμός του περιπάτου στα σχολεία της πόλης μας ήταν στο σημερινό Δημοτικό Ωδείο, όπου στεγάστηκε το Γυμνάσιο Καλαμάτας μετά το 1865. Ο Αριστείδης Κυπριανός ήταν ο πρώτος γυμνασιάρχης του 1ου Καλαμάτας και ακολούθησαν οι Δημήτρης Πετρίδης και Παναγιώτης Παπαναστασίου. Για λίγο λειτούργησε εκεί και το Αρσάκειο, που ήρθε το 1915 στην πόλη μας, ως βραχύβιο παράρτημα του αθηναϊκού (στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε κτήριο στη διασταύρωση Παλαιολόγου και Λακωνικής, και μετά απέναντι στο Πρακτικό, Νικηταρά και Αριστοδήμου). Αξίζει να σημειωθεί ότι τα μεικτά γυμνάσια δεν απαγορεύονταν, όμως μόνο ελάχιστα κορίτσια συνέχιζαν (το 1909 λειτούργησε Ελληνικό Σχολείο Θηλέων και το Αρσάκειο έδωσε δυνατότητα στα κορίτσια να συνεχίσουν το σχολείο).
Το πέρασμα του περιπάτου μας ανατολικότερα, από το σημερινό Αλεξανδράκειο Γηροκομείο (παλιό τζαμί και τυπογραφείο, όπου τυπώθηκαν τα τρία ιστορικά φύλλα της πρώτης ελληνικής εφημερίδας «Σάλπιγξ Ελληνική» το 1821), μας πήγε πάλι πίσω χρονικά στα αλληλοδιδακτικά σχολεία. Εκεί λειτούργησε αρχικά από το 1830 η Αλληλοδιδακτική Σχολή και από το 1834 το 1ο Δημοτικό Σχολείο Καλαμάτας (σε σχέδια του πολυτάλαντου διευθυντή Πέτρου Μπούα, χωρητικότητας 200 μαθητών). Τα Δημοτικά Σχολεία θεσπίστηκαν εκείνη τη χρονιά από τον τότε βασιλιά Όθωνα, ενώ προηγήθηκαν τα Ελληνικά Σχολεία, με εκείνο της Καλαμάτας να λειτουργεί στη Μονή Καλογραιών από το 1833 έως το 1846 –χρονιά του μεγάλου σεισμού της εποχής και στη συνέχεια σε διάφορα άλλα κτήρια (τα Ελληνικά Σχολεία ή Σχολαρχεία ήταν 3ετούς φοίτησης, ενώ 4 χρόνια ήταν το Γυμνάσιο).
Το 2ο Δημοτικό Αρρένων ιδρύθηκε το 1860 και εγκαταστάθηκε σε σπίτι στη Φυτειά. Το 1876 θεμελιώθηκε το κτήριο του 2ου Δημοτικού στη γωνία Βύρωνος και Δημακοπούλου (εκεί που είναι και σήμερα σε άλλο κτήριο). Τότε το κτήριο έγινε με χρήματα του δημάρχου Εμ. Μπενάκη (είναι διαφορετικό από το σημερινό Σχολείο Μπενάκη του 1906 στην Αρτέμιδος, επί δημαρχοντίας Παναγιώτη Μπενάκη). Στην παραλία ιδρύονται το 1885 Δημοτικό Αρρένων και το 1897 Δημοτικό Θηλέων. Το 1915 υπάρχουν από 4 Δημοτικά Σχολεία Αρρένων και Θηλέων.
Η πόλη μεγαλώνει διαρκώς και τα σχολεία της αυξάνονται… Το 1936 λειτουργούν 9 Δημοτικά Σχολεία: 1ο στο Κορφιωτάκειο, 2ο στο Μπενάκειο (Βύρωνος και Δημακοπούλου), 3ο Λακωνικής και Παλαιολόγου, 4ο Πλατεία Ταξιαρχών, 5ο Μπενάκη (Αρτέμιδος), 6ο Ράχη (κοντά στο σημερινό), 7ο Ακρίτα και Μεθώνης, 8ο Δυτική Παραλία (δημιουργείται η ανάγκη λόγω του ερχομού των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής), το 9ο δίπλα στις σιδηροδρομικές γραμμές στον Άγιο Δημήτριο Κοκκορόγιαννη.
Ιδιωτικά σχολεία και φροντιστήρια
Άνθιση γνώρισαν τα ιδιωτικά σχολεία και φροντιστήρια στην Καλαμάτα από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, με πρώτο (το 1867) το αρρεναγωγείο Ιωάννη Ρατζέλου, το παρθεναγωγείο της Αικατερίνης Βενιζέλου, ενώ εκεί που βρίσκονται τα γραφεία του «Θάρρους» στην οδό Σταδίου φιλοξενήθηκαν τα Εκπαιδευτήρια Χριστόπουλου (1890 έως 1900) και πολλά άλλα.
Στη σημερινή πλατεία Φραγκόλιμνας λειτούργησαν το 2ο Γυμνάσιο, η Εμπορική Σχολή και το Οικονομικό Γυμνάσιο.
Τέλος, ο κ. Μπιτσάνης αναφέρθηκε στη Σχολή Παπαφλέσσα (μετέπειτα 1ο Λύκειο Καλαμάτας, όπου τα τελευταία χρόνια στεγάζεται η Περιφέρεια), που ιδρύθηκε το 1952 από το Επιμελητήριο και συνέβαλε με την εκπαίδευση στελεχών στην ανοικοδόμηση μετά τον εμφύλιο. Η επισήμανση του γνωστού δημοσιογράφου και συγγραφέα ξεναγού μας ότι εξαφανίστηκαν τα υλικά από τα εργαστήρια της Σχολής Παπαφλέσσα Σχολής Παπαφλέσσα επαναφέρει με επιτακτικό τρόπο την ανάγκη για μεγαλύτερη μέριμνα στη διατήρηση της δημόσιας περιουσίας και σημαντικών κομματιών της ιστορίας της πόλης που κινδυνεύουν να χαθούν…
Χ.Ε.
