Δημοκρατία… σε προσφορά: Η κάλπη, τα «δώρα» και το «συμβόλαιο τετραετίας»

Αλλάζεις πάροχο ενέργειας και παίρνεις έναν χρόνο δωρεάν καφέ ή πρωινό… Αλλάζεις κυβέρνηση και το «πακέτο» μπορεί να περιλαμβάνει ανάπτυξη, δικαιοσύνη, ασφάλεια, αυξήσεις, μειώσεις φόρων και ένα καλύτερο αύριο. Οι όροι και οι προϋποθέσεις συνήθως διαβάζονται… μετά τις εκλογές.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕ ΤΟ MARKETING
Στην αγορά το έχουμε συνηθίσει: «Έλα σε εμάς και κερδίζεις έκπτωση». «Κάνε νέο συμβόλαιο και πάρε δώρο». Στην πολιτική οι λέξεις είναι ευγενέστερες. Δε λέγεται «προσφορά», λέγεται πρόγραμμα. Δε λέγεται «δώρο», λέγεται μέτρο. Δε λέγεται «προσέλκυση πελάτη», λέγεται διεύρυνση της εκλογικής επιρροής.

Ο ένας προσφέρει σταθερότητα, ανάπτυξη και ασφάλεια. Ο άλλος δικαιοσύνη, κοινωνική προστασία και αλλαγή. Άλλος πατρίδα, τάξη και αξίες, άλλος ρήξη με το σύστημα, άλλος λογική, μεταρρυθμίσεις και μετριοπάθεια. Όλα θεμιτά. Αρκετά ίσως και αναγκαία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το πολιτικό πρόγραμμα παύει να είναι σχέδιο διακυβέρνησης και γίνεται διαφημιστική συσκευασία.

ΚΑΘΕ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΕΙ ΞΑΝΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Ένα από τα εντυπωσιακότερα χαρακτηριστικά του ελληνικού προεκλογικού λόγου είναι η επιλεκτική απώλεια της ιστορικής μνήμης.

Ένα μεγάλο έργο ολοκληρώνεται σήμερα; «Το κάναμε εμείς». Λες και κανένας προηγουμένως δεν το μελέτησε, δεν εξασφάλισε χρηματοδότηση, δε δημοπράτησε, δεν έκανε απαλλοτριώσεις, δεν ξεκίνησε την κατασκευή. Ένα έργο δεκαπέντε ετών αποκτά ξαφνικά πολιτικό πατέρα εκείνον που έτυχε να κρατά το ψαλίδι στην κορδέλα.

Ολοκληρώθηκε επί των ημερών μας, άρα το κάναμε εμείς. Χειροκροτήστε!

Μόνο που τα κράτη έχουν συνέχεια. Άλλος σχεδιάζει, άλλος χρηματοδοτεί, άλλος ξεκινά, άλλος διορθώνει και άλλος ολοκληρώνει. Η αναγνώριση αυτής της συνέχειας δεν αφαιρεί την επιτυχία κανενός. Απλώς αποκαθιστά την πραγματικότητα. Η πραγματικότητα, όμως, έχει ένα σοβαρό διαφημιστικό μειονέκτημα: δε χωράει εύκολα σε σλόγκαν.

Η ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗ ΚΑΝΕΙ ΤΗ ΜΙΣΗ ΔΟΥΛΕΙΑ
Η αντιπολίτευση οφείλει να ελέγχει την κυβέρνηση. Να αποκαλύπτει λάθη, σπατάλες, καθυστερήσεις και κακές επιλογές. Αυτή, όμως, είναι η μισή δουλειά.

Η άλλη μισή αρχίζει όταν πρέπει να απαντήσει: «Εσύ τι θα έκανες; Πόσο κοστίζει; Πού θα βρεις τα χρήματα; Σε πόσο χρόνο; Τι θα θυσιάσεις για να το πετύχεις;».

Είναι εύκολο να υποσχεθείς υψηλότερους μισθούς και συντάξεις, καλύτερη Υγεία και Παιδεία, χαμηλότερους φόρους και ισχυρότερο κοινωνικό κράτος. Το δύσκολο είναι να γράψεις από κάτω: ΚΟΣΤΟΣ: τόσο. ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: από εκεί. ΧΡΟΝΟΣ: τόσος. ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ: αυτές.

Εκεί τελειώνει η διαφήμιση και αρχίζει η πολιτική.

ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΓΑΦΩΝΟ ΕΧΕΙ ΤΙΜΗ
Η ενημέρωση δε λειτουργεί σε κενό. Η εκάστοτε κυβέρνηση έχει τη φυσική δημοσιότητα της εξουσίας. Τα κόμματα έχουν άνισους οικονομικούς πόρους, μηχανισμούς, πρόσβαση στα μέσα και ψηφιακή ισχύ.

Το International IDEA (Διεθνές Ινστιτούτο για τη Δημοκρατία και την Εκλογική Βοήθεια, διακυβερνητικός οργανισμός που υποστηρίζει δημοκρατικούς θεσμούς) αντιμετωπίζει τη χρηματοδότηση της πολιτικής, την ακεραιότητα των εκλογών και την ποιότητα της πολιτικής συμμετοχής ως κρίσιμα ζητήματα για τη δημοκρατία.

Με απλά λόγια: στο παζάρι των ιδεών δεν έχουν όλοι «πάγκο» ίδιου μεγέθους ούτε μεγάφωνο ίδιας έντασης.

«ΒΕΝΕΤΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΣΙΝΟΙ» – ΕΚΔΟΣΗ 2026
Και μετά έρχεται ο ψηφοφόρος. Μια υπερβολή που, αν την άκουγε σε διαφήμιση απορρυπαντικού, θα αντιμετώπιζε με δυσπιστία, στην πολιτική μπορεί να την επαναλαμβάνει ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια.

«Οι προηγούμενοι κατέστρεψαν τα πάντα». «Οι σημερινοί έσωσαν τα πάντα». «Μόνο αυτοί μπορούν».

Κάπως έτσι η πολιτική συζήτηση γίνεται… εξέδρα. «Βένετοι και Πράσινοι», όπως οι αντίπαλες παρατάξεις του βυζαντινού Ιπποδρόμου: δεν εξετάζουμε πλέον τόσο τι ειπώθηκε, όσο ποιος το είπε.

Και εδώ βρίσκεται μια δυσάρεστη μεγάλη αλήθεια: έχουμε, σε σημαντικό βαθμό, τους ηγέτες που μας ταιριάζουν / μοιάζουν.

Οι πολιτικοί δεν κατεβαίνουν από άλλον πλανήτη. Παρατηρούν τι ανταμείβουμε. Αν ανταμείβουμε την υπερβολή, θα μας προσφέρουν υπερβολή. Αν επιβραβεύουμε το «δώσε κι άλλα» χωρίς να ρωτάμε ποιος θα πληρώσει, αυτό θα ακούμε. Αν συγχωρούμε στον «δικό μας» όσα καταγγέλλουμε στον απέναντι, αυτή ακριβώς την πολιτική θα παράγει το σύστημα.

Η δημοκρατία δεν είναι μόνο καθρέφτης των κυβερνώντων. Είναι και καθρέφτης των κυβερνωμένων.

ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΚΛΕΙΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Υπάρχει και ένα (ρητορικό) ερώτημα (με αυτονόητη απάντηση), που ποτέ δεν μπήκε ούτε και προεκλογικά: πέραν των προγραμμάτων, γιατί να μη συμφωνήσουν κάποτε τα κόμματα σε ορισμένους κανόνες που θα δεσμεύουν όλους;

Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να ανοίξει σοβαρή συζήτηση για ανώτατο αριθμό κυβερνητικών θητειών του πρωθυπουργού και για δύο ή τρεις πλήρεις κοινοβουλευτικές θητείες ενός βουλευτή. Όχι επειδή η εμπειρία είναι ελάττωμα, αλλά επειδή η δημοκρατία χρειάζεται ανανέωση. Ό,τι είχες να δώσεις από αυτό το μετερίζι, το έδωσες. Συνέχισε από άλλο. Υπάρχουν και άλλοι που μπορούν – και πρέπει – να προσφέρουν. Δε χρειάζεται να σε… βαρεθούν (μοιραία έτσι γίνεται πάντα), φεύγεις μόνος σου!

Η ιδέα της περιστροφής στην εξουσία δεν είναι καινούργια. Στην αρχαία Αθήνα πολλά αξιώματα ήταν ετήσια και κληρωτά και υπήρχαν περιορισμοί στην επανάληψή τους. Δεν αντιγράφεται, βέβαια, αυτούσιο ένα πολίτευμα 2.400 ετών. Αποδεικνύει, όμως, ότι η αποτροπή της μονιμοποίησης στην εξουσία απασχολούσε τη δημοκρατική σκέψη από πολύ νωρίς.

«Άπειρες» ανεξάρτητες πραγματικά αρχές και ουσιαστική και τεκμηριωμένη δημοκρατικά απόλυτη διάκριση των εξουσιών.

Και κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό: όχι «υποχρεωτικά ισοσκελισμένος προϋπολογισμός» κάθε χρόνο – αυτό μπορεί σε ύφεση ή κρίση να είναι οικονομικά καταστροφικό. Αλλά κάθε προεκλογικό πρόγραμμα να είναι υποχρεωτικά κοστολογημένο και ελέγξιμο από ανεξάρτητο δημοσιονομικό θεσμό: τι κοστίζει, από πού χρηματοδοτείται, τι προκαλεί στο έλλειμμα και στο χρέος και ποιο βάρος αφήνει στις επόμενες γενιές. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, άλλωστε (η πολιτική και οικονομική ένωση των 27 κρατών-μελών), επιβάλλει / στηρίζει πλέον (ευτυχώς) τους δημοσιονομικούς κανόνες της σε πολυετή σχέδια και βιώσιμη πορεία του χρέους, όχι στην απαίτηση μηδενικού ελλείμματος κάθε χρόνο.

Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΞΥΠΝΑ ΜΟΝΟ ΚΑΘΕ ΤΕΣΣΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ
Το πιο δημοκρατικό «δώρο» που δεν ακούστηκε ποτέ σε πολιτικό σποτ: όχι άλλη μία παροχή, αλλά περισσότερος έλεγχος πάνω σε εκείνον που θα κυβερνήσει. Όχι «ψηφίστε με και εμπιστευθείτε με», αλλά «ψηφίστε με και δεσμεύομαι να μπορώ να ελέγχομαι ουσιαστικά και ανάμεσα στις εκλογές».

Αυτό θα ήταν πράγματι μια θεσμική διόρθωση της «μισής δημοκρατίας»: της δημοκρατίας που κορυφώνεται την ημέρα της κάλπης και μετά χαμηλώνει την έντασή της μέχρι την επόμενη.

Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΥΡΙΟ
Αυτό ακριβώς αρχίζει να συζητείται ευρύτερα διεθνώς: όχι η κατάργηση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αλλά η ανανέωσή της. Ο ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, διεθνής οργανισμός δημόσιων πολιτικών) προωθεί συμμετοχικές και διαβουλευτικές διαδικασίες, όπως Συνελεύσεις Πολιτών – αντιπροσωπευτικές ομάδες απλών πολιτών που ενημερώνονται, συζητούν και καταθέτουν προτάσεις. Το International IDEA έχει θέσει το 2026 υπό τον τίτλο «Renewing Democracy», ενώ το Συμβούλιο της Ευρώπης (ο ευρωπαϊκός οργανισμός για δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα και κράτος δικαίου) αφιερώνει το Παγκόσμιο Φόρουμ για τη Δημοκρατία 2026 στο ερώτημα πώς οι δημοκρατίες θα αντέξουν, θα προβλέπουν κινδύνους και θα ανανεώνονται. Η συζήτηση περιλαμβάνει περισσότερη συμμετοχή ανάμεσα στις εκλογές, ψηφιακή διαβούλευση, θεσμούς λογοδοσίας και αποφάσεις που κοιτούν πέραν της επόμενης τετραετίας.

ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΙΚΑ ΑΥΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ;
Η δημοκρατία παραμένει το καλύτερο σύστημα που έχουμε βρει για να αλλάζει η εξουσία χωρίς βία. Αλλά δεν είναι απλώς να υπάρχουν πέντε κουτιά και να επιτρέπεται να επιλέξεις ένα. Είναι να γνωρίζεις τι πραγματικά υπάρχει μέσα στα κουτιά. Να ξέρεις τι έκανε ο καθένας, τι υπόσχεται, πόσο κοστίζει και ποιος θα πληρώσει. Να ξεχωρίζεις την κυβερνητική πράξη από την κυβερνητική διαφήμιση και την αντιπολιτευτική καταγγελία από το εφαρμόσιμο σχέδιο.

Και κυρίως, να θυμάσαι ότι δεν είσαι πελάτης. Δεν είσαι οπαδός. Είσαι εντολέας.

Γιατί στην αγορά, αν ο δωρεάν καφές αποδειχθεί κακός, αλλάζεις πάροχο…

Στη δημοκρατία το συμβόλαιο κρατά συνήθως τέσσερα χρόνια.

Και δυστυχώς, δεν προβλέπει υπαναχώρηση δεκατεσσάρων ημερών…

Του Παναγιώτη Ξεροβάσιλα