Το γεωπολιτικό και νομικό προοίμιο της «Έκλειψης του Αιώνα»

6 λεπτά και 23 δευτερόλεπτα του απόλυτου σκότους 

Η υπερηχητική σκιά της NASA της 2ας Αυγούστου 2027 ως δοκιμασία της UNCLOS, της Ενωσιακής Αλληλεγγύης και της Δικαιοδοσίας της Χάγης: Μια Δογματική Προσέγγιση από τη Σκοπιά της Ιστορίας του Δικαίου, της Πολιτικής Δικονομίας και της Ηθικής Φιλοσοφίας

Στις 2 Αυγούστου 2027 η ανθρωπότητα θα βρεθεί ενώπιον μιας κοσμογονικής αστρονομικής σύγκλισης, η οποία πρόκειται να δοκιμάσει τις αντοχές των παγκόσμιων γεωπολιτικών ισορροπιών και των δογμάτων της έννομης τάξης. Για 6 ολόκληρα λεπτά και 23,2 δευτερόλεπτα ο ηλιακός δίσκος θα σβήσει ολοκληρωτικά.

Δεν πρόκειται για ένα απλό αστρονομικό αξιοθέατο, αλλά για τη μεγαλύτερη σε διάρκεια ολική ηλιακή έκλειψη πάνω από κατοικημένη στεριά στον 21ο αιώνα. 

Σύμφωνα με τα επίσημα μαθηματικά μοντέλα της NASA, το φαινόμενο ανήκει στον περίφημο Κύκλο Saros 136 (μια οικογένεια εκλείψεων με ακραία δυναμική) και παρόμοιο επίγειο αποτύπωμα δεν έχει καταγραφεί από τις 11 Ιουλίου 1991, ενώ η επόμενη αντίστοιχη βιβλική συσκότιση μετατίθεται για τις 3 Ιουνίου 2114.

Ως νομικός επιστήμονας οφείλω να προσεγγίσω το φαινόμενο απογυμνωμένο από μεταφυσικές δοξασίες, αναλύοντάς το με τα μεθοδολογικά εργαλεία της Ιστορίας του Δικαίου, της Πολιτικής Δικονομίας και της Ηθικής Φιλοσοφίας. Τα συμπεράσματα είναι τουλάχιστον συγκλονιστικά.

1. Η Ιστορία του Δικαίου: Όταν το Σκότος Αναθεωρεί τον Χάρτη των Εθνών

Η επιστήμη της Ιστορίας του Δικαίου αποδεικνύει διαχρονικά πως οι μεγάλες εκλείψεις λειτουργούν ως καταλυτικοί χρονικοί επιταχυντές για τη γέννηση νομικών θεσμών και τη μεταβολή πολιτειακών δομών. Η σύμπτωση της απόλυτης σκιάς με την κατάρρευση καθεστώτων και τη γέννηση θεμελιωδών συνθηκών αποτελεί ιστορικό δεδομένο:

Η Έκλειψη του Θαλή (585 π.Χ.): Όπως διασώζει ο Ηρόδοτος στο έργο του (Ιστορίαι, 1.74), η ξαφνική ολικότητα κατά τη διάρκεια της μάχης του Ρέοντος ποταμού μεταξύ Λυδών και Μήδων προκάλεσε τέτοιο δέος, ώστε διέκοψε τις εχθροπραξίες: «την μάχην επαύσαντο και μάλλον τι έσπευσαν και αμφότεροι ειρήνην εαυτοίσι γενέσθαι». Η έκλειψη αυτή οδήγησε άμεσα στην πρώτη καταγεγραμμένη διεθνή συνθήκη ειρήνης στην περιοχή, η οποία επισφραγίστηκε με επιγαμία, επανακαθορίζοντας το δίκαιο των συνόρων της Μικράς Ασίας.

Η Έκλειψη του Λουδοβίκου του Ευσεβούς (840 μ.Χ.):Το πεντάλεπτο απόλυτο σκότος συγκλόνισε τον αυτοκράτορα της Φραγκικής Αυτοκρατορίας σε βαθμό που υπέστη ψυχοσωματική κατάρρευση και απεβίωσε. Ο θάνατός του πυροδότησε μια βαθιά κρίση διαδοχής, η οποία επιλύθηκε με την ιστορική Συνθήκη του Βερντέν (843 μ.Χ.). Η συνθήκη αυτή, αποτελώντας μνημείο του μεσαιωνικού δημοσίου δικαίου, διαμέλισε την αυτοκρατορία σε τρία μέρη και έθεσε τα θεμέλια για τη γέννηση της σύγχρονης Γαλλίας και Γερμανίας.

Η Σύγχρονη Ιστορία (1991): Η προηγούμενη αντίστοιχης διάρκειας έκλειψη του Ιουλίου του 1991 αποτέλεσε το αστρονομικό προοίμιο της οριστικής διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, αλλάζοντας ανεπιστρεπτί την παγκόσμια αρχιτεκτονική ασφαλείας και το δίκαιο της διαδοχής κρατών.

2. Η Αστρονομική Γεωμετρία της NASA: Η Ύψιστη Ταχύτητα του Σκότους

Για να συλλάβει ο ανθρώπινος νους το μέγεθος της φυσικής και νομικής πίεσης, αρκεί να εξετάσει κανείς τα επίσημα αεροδυναμικά και τροχιακά δεδομένα της NASA. Η σκιά της Σελήνης (umbra) δε θα «γλιστρήσει» απλώς πάνω από τον πλανήτη• θα τον σκίσει με ταχύτητες που ξεπερνούν κάθε ανθρώπινη κατασκευή.

Όταν η σκιά αγγίξει τον Ατλαντικό Ωκεανό, η ταχύτητά της θα ξεπερνά τα 2.500 χιλιόμετρα την ώρα-ταχύτητα υπερηχητική, διπλάσια από την ταχύτητα του ήχου. Καθώς το φαινόμενο θα πλησιάζει στο επίκεντρό του, στο Λούξορ της Αιγύπτου, η ταχύτητα της σκιάς θα επιβραδυνθεί σταδιακά στα 1.500 χιλιόμετρα την ώρα, προκειμένου να «σταθεί» πάνω από την κοιλάδα του Νείλου για το ιστορικό ρεκόρ των 6 λεπτών και 23,2 δευτερολέπτων [NASA].

Αυτή η κολοσσιαία κινητική ενέργεια της φύσης θα προκαλέσει μια ακαριαία, βίαιη θερμική μεταβολή. Η ξαφνική διακοπή της ηλιακής ακτινοβολίας σε μια λωρίδα πλάτους περίπου 250 χιλιομέτρων θα προκαλέσει πτώση της θερμοκρασίας έως και 10 βαθμούς Κελσίου μέσα σε ελάχιστα λεπτά. Αυτό το θερμικό σοκ αναμένεται να δημιουργήσει ακραίες τοπικές ατμοσφαιρικές διακυμάνσεις, γνωστές στη μετεωρολογία ως «άνεμος της έκλειψης», μεταβάλλοντας προσωρινά τα δεδομένα της αεροναυτιλίας στην καρδιά της Μεσογείου.

3. Η Ζώνη Ολικότητας: Μια Γεωπολιτική Απειλή για το Δίκαιο της Θάλασσας

Η στενή λωρίδα της γης που θα σκοτεινιάσει πλήρως αποτελεί μια ευθεία γραμμή πάνω από τις πιο εύφλεκτες ζώνες του πλανήτη. Η σκιά της Σελήνης θα ξεκινήσει από τον Ατλαντικό, θα διαπεράσει το Στενό του Γιβραλτάρ, θα σαρώσει τη Βόρεια Αφρική (Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία, Λιβύη, Αίγυπτο) και θα καταλήξει στη Μέση Ανατολή (Σαουδική Αραβία, Υεμένη).

Υπό το πρίσμα του Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου, η έκλειψη τέμνει κάθετα δύο από τα κρισιμότερα ναυτιλιακά περάσματα (choke points) της υφηλίου: το Γιβραλτάρ και τη Διώρυγα του Σουέζ. Σε μια συγκυρία όπου η Διεθνής Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982) δοκιμάζεται από ασύμμετρες απειλές, η πλήρης συσκότιση των εν λόγω περιοχών φέρει βαριά σημειολογία.

Νομικά, η κατάσταση στις χώρες της Βόρειας Αφρικής ενδέχεται να ενεργοποιήσει τη ρήτρα rebus sic stantibus (θεμελιώδης αλλαγή των περιστάσεων) σε διεθνές επίπεδο. Αναμένεται να δούμε:

Κρίση Κρατικής Κυριαρχίας: Οι χώρες υπό τη σκιά (ιδιαίτερα η Λιβύη και η Αίγυπτος) θα βρεθούν αντιμέτωπες με έντονες εσωτερικές πιέσεις για Συνταγματικές Αναθεωρήσεις ή βίαιες αναδιατάξεις της εκτελεστικής εξουσίας.

Το Καθεστώς της «Διελεύσεως Τράνζιτ» (Transit Passage): Στο Στενό του Γιβραλτάρ, το άρθρο 38 της UNCLOS κατοχυρώνει την ελευθερία ναυσιπλοΐας. Η οποιαδήποτε πολιτική αναταραχή στην περίμετρο λόγω εσωτερικών κρίσεων δε νομιμοποιεί καμία μονομερή αναστολή αυτού του δικαιώματος.

Η Διεθνής Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (1888): Η Διώρυγα του Σουέζ, αν και βρίσκεται υπό την κυριαρχία της Αιγύπτου, τελεί υπό ένα αυστηρό διεθνές καθεστώς που επιτάσσει να παραμένει ανοιχτή, σε καιρό ειρήνης και πολέμου, για κάθε εμπορικό ή πολεμικό πλοίο.

4. Ηθική Φιλοσοφία: Τα Όρια της Ισχύος και η Κοσμική Δικαιοσύνη

Από την πλευρά της Ηθικής Φιλοσοφίας, η βίαιη συσκότιση του Ήλιου-του κατεξοχήν συμβόλου της αλήθειας, του φωτός και της ορθολογικής τάξης-θέτει υπό αμφισβήτηση την ανθρώπινη Ύβριν (arrogance) των σύγχρονων ηγεμόνων. Εδώ, η σκέψη του Ηρακλείτου (Απόσπασμα 94) αποκτά μια συγκλονιστική επίκαιρη κανονιστική διάσταση:

«Ήλιος γαρ ουχ υπερβήσεται μέτρα• ει δε μη, Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι εξευρήσουσιν.»(Ο Ήλιος δε θα υπερβεί τα όριά του• διότι, αν το πράξει, οι Ερινύες, οι βοηθοί της Δικαιοσύνης, θα τον ανακαλύψουν και θα τον τιμωρήσουν).

Η ηθικοφιλοσοφική αυτή αρχή μάς υπενθυμίζει ότι η ισχύς-πολιτική, στρατιωτική ή οικονομική-δεν είναι απεριόριστη. Η «Έκλειψη του Αιώνα» λειτουργεί ως ένα φυσικό memento mori για τα αυταρχικά καθεστώτα της περιοχής. Η προσωρινή εξαφάνιση του φωτός συμβολίζει το ηθικό όριο της εξουσίας: όταν οι ανθρώπινοι νόμοι αποκόπτονται από την ηθική βάση της δικαιοσύνης και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η κατάρρευση και η κοσμική «Νέμεσις» καθίστανται αναπόφευκτες.

5. Πολιτική Δικονομία & Διεθνής Δικαιοδοσία: Η Άμυνα στη Διεθνή Σκακιέρα

Όταν οι γεωπολιτικές ισορροπίες κλονίζονται, η λύση δε βρίσκεται στα όπλα, αλλά στους δικονομικούς κανόνες του Διεθνούς Δικαίου. Εάν οι νέες ηγεσίες που θα αναδυθούν από τη «σκιά» του φαινομένου στη Βόρεια Αφρική επιχειρήσουν μονομερώς να αμφισβητήσουν τις νομικά κατοχυρωμένες θαλάσσιες ζώνες, η Ελλάδα διαθέτει ένα ισχυρότατο δικονομικό οπλοστάσιο μέσω του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ).

Ως ερευνητής της Πολιτικής Δικονομίας, εστιάζω στους αυστηρούς κανόνες που διέπουν τη θεμελίωση της δικαιοδοσίας και τη διεξαγωγή της διασυνοριακής δίκης:

Το Άρθρο 36 του Καταστατικού του ICJ: Η δικαιοδοσία του Δικαστηρίου θεμελιώνεται είτε μέσω της υπογραφής ειδικού συνυποσχετικού (compromis) μεταξύ των κρατών είτε μέσω προϋπαρχουσών ρητρών σε διμερείς συνθήκες. Η Ελλάδα, έχοντας αναγνωρίσει υπό όρους την υποχρεωτική δικαιοδοσία του Δικαστηρίου, μπορεί να εξαναγκάσει δικονομικά σε διάλογο κάθε κράτος που σέβεται το διεθνές δίκαιο.

Το Δεδηλωμένο Δεδικασμένο (Res Judicata): Η Χάγη έχει διαμορφώσει μια παγιοποιημένη, σταθερή νομολογία (jurisprudence constante) βάσει της οποίας τα νησιά έχουν πλήρη δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Οποιαδήποτε απόπειρα γειτονικών κρατών (όπως η Λιβύη) να προβάλουν ανυπόστατους ισχυρισμούς περί «αποκλεισμού» των νησιών μας, θα προσκρούσει στον τοίχο της διεθνούς δικονομικής τάξης.

Η Αρχή της Ευθυδικίας (Equity infra legem): Το Δικαστήριο εφαρμόζει τη δικονομική μέθοδο των τριών σταδίων (γραμμή βάσης, έλεγχος αναλογικότητας, διόρθωση), θωρακίζοντας πλήρως το κυριαρχικό σύμπλεγμα του Καστελλορίζου, της Γαύδου και της Κρήτης, περιοχές που θα βρεθούν στο επίκεντρο της μερικής συσκότισης του 88%.

6. Το Ενωσιακό Δίκαιο ως Ασπίδα της Ανατολικής Μεσογείου

Την ίδια ώρα, η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να ενεργοποιήσει το δικό της θεσμικό οπλοστάσιο. Η Ελλάδα, ως το ανατολικό σύνορο της Ε.Ε., προστατεύεται από συγκεκριμένες δικλείδες ασφαλείας του Ενωσιακού Δικαίου:

Η Ρήτρα Αλληλεγγύης (Άρθρο 222 της ΣΛΕΕ): Εάν η Ελλάδα δεχθεί ασύμμετρες πιέσεις (π.χ. μαζικές μεταναστευτικές ροές ή υβριδικές απειλές) κατά την περίοδο των περιφερειακών αναταράξεων, η Ένωση υποχρεούται νομικά να κινητοποιήσει όλα τα μέσα της, συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών πόρων, για την προστασία της ελληνικής επικράτειας.

Η Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ): Η Ε.Ε. έχει τη δυνατότητα να επιβάλει προληπτικά οικονομικά αντίμετρα (κυρώσεις) σε τρίτες χώρες που θα επιχειρήσουν να αμφισβητήσουν τις υφιστάμενες οριοθετήσεις ΑΟΖ στην περιοχή μας.

Η Σύγκλιση: Η Στρατηγική Απάντηση της Ελλάδας

Στην πατρίδα μας, το φαινόμενο θα μετατρέψει το φως της ημέρας σε ένα απόκοσμο, ψυχρό λυκόφως, με την ηλιακή ακτινοβολία και τη θερμοκρασία να κατακρημνίζονται αισθητά. Όμως, το πραγματικό διακύβευμα για την Ελλάδα δεν είναι οπτικό, είναι στρατηγικό.

Η χώρα μας βρίσκεται στην άμεση περιφέρεια της ζώνης ολικότητας. Οι επερχόμενες πολιτικές ανατροπές στη Λιβύη και την Αίγυπτο, χώρες με τις οποίες η Αθήνα έχει συνάψει κρίσιμες διμερείς συμφωνίες για την οριοθέτηση των Θαλασσίων Ζωνών και της ΑΟΖ, θα μετατραπούν σε άμεσες προκλήσεις. Η ελληνική διπλωματία οφείλει να εφαρμόσει το δόγμα της συνέχειας του κράτους (continuity of state). Οι διεθνείς συνθήκες που έχουν κυρωθεί δε δεσμεύουν πρόσωπα ή προσωρινές κυβερνήσεις, αλλά δεσμεύουν τα ίδια τα κράτη ως υποκείμενα του Διεθνούς Δικαίου.

Όπως διατύπωσε μοναδικά ο Πίνδαρος (Απόσπασμα 169): «Νόμος ο πάντων βασιλεύς θνατών τε και αθανάτων» (Ο Νόμος είναι ο βασιλιάς των πάντων, θνητών και αθανάτων).

Η φύση προειδοποιεί με τον πιο επιβλητικό τρόπο. Η «Έκλειψη του Αιώνα» δεν είναι ένα απλό αστρονομικό αξιοθέατο. Είναι το προοίμιο μιας βίαιης αναδιανομής της παγκόσμιας ισχύος. Όσοι διαχειρίζονται τις τύχες των εθνών, οφείλουν να είναι έτοιμοι, οχυρωμένοι πίσω από την απαρασάλευτη ισχύ του Δικαίου.

Του Γιώργου Φερετζάκη 
Δικηγόρου- συγγραφέα