Όταν ο Ένιο Μορικόνε συνέθεσε το αριστουργηματικό «Gabriel’s Oboe» για την ταινία «Η Αποστολή» (1986), δεν ανέτρεξε σε κάποιο εγχειρίδιο έτοιμης έμπνευσης. Παρακολούθησε το αμοντάριστο υλικό όπου ο ηθοποιός Τζέρεμι Άιρονς -μη γνωρίζοντας να παίζει όμποε- κινούσε τυχαία τα δάχτυλά του πάνω στις βαλβίδες του οργάνου. Ο Μορικόνε παρατήρησε αυτές τις κινήσεις και έχτισε τη μελωδία πάνω τους. Αυτό που φαινομενικά μοιάζει με ρομαντική σύμπτωση, αποτελεί στην πραγματικότητα ένα ακριβές παράδειγμα της ανώτερης λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου: της επιστημονικής παρατηρητικότητας.

Πώς μεταφράζει ο ανθρώπινος εγκέφαλος μια τυχαία κίνηση σε τέχνη;

Η παρατηρητικότητα δεν είναι παθητική όραση· είναι ενεργητική νοητική ανασύνθεση. Για να «διαβάσει» ο Μορικόνε τις τυχαίες κινήσεις των δακτύλων, είχαν προηγηθεί δεκαετίες αυστηρής ακαδημαϊκής κατάρτισης στην αντίστιξη και την ενορχήστρωση. Στη γνωστική ψυχολογία, αυτό ονομάζεται εμπειρογνωμοσύνη μέσω βαθέων σχημάτων (Deep Schemata), μηχανισμός που τεκμηριώθηκε κλασικά από τους Chase & Simon (1973) και αναλύθηκε περαιτέρω από τον Anders Ericsson (1993) στο πλαίσιο της σκόπιμης εξάσκησης (Deliberate Practice).

Βλέποντας το οπτικό ερέθισμα, ο εγκέφαλός του ενεργοποίησε το σύστημα των κατοπτρικών νευρώνων (Mirror Neuron System) (Rizzolatti & Craighero, 2004) και το κινητικό-ακουστικό κύκλωμα (Zatorre et al., 2007), μεταφράζοντας τη γεωμετρία των δακτύλων σε μουσικά διαστήματα. Επιπλέον, χρησιμοποίησε τις κινήσεις του ηθοποιού ως δημιουργικό περιορισμό (Creative Constraint). Στη σύγχρονη νευροεπιστήμη της δημιουργικότητας (Beaty et al., 2016), αποδεικνύεται ότι τα αυστηρά όρια αναγκάζουν το Δίκτυο Εκτελεστικού Ελέγχου (Executive Control Network) να συνεργαστεί δυναμικά με το Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (Default Mode Network), παράγοντας την υψηλότερη μορφή πρωτότυπης σύνθεσης.

Τι κοινό έχουν η σύνταξη των Αρχαίων Ελληνικών, η λογική των Μαθηματικών και η ενσυναίσθηση;

Αυτός ο ίδιος νευροβιολογικός μηχανισμός αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ουσιαστικής εκπαίδευσης, συνδέοντας τη δημιουργικότητα με την ενσυναίσθηση και την επιστημονική ακρίβεια:

• Στα Αρχαία Ελληνικά (Συντακτική Τοπολογία και Αυτορρύθμιση): Ως αυστηρά κλιτή γλώσσα, η αρχαία ελληνική απαιτεί μικροσκοπική παρατήρηση των μορφολογικών καταλήξεων. Η συντακτική ανάλυση σύνθετων προτάσεων ενεργοποιεί την περιοχή του Broca σε συνδυασμό με τον προμετωπιαίο φλοιό (Friederici, 2011), απαιτώντας υψηλή επιστράτευση της εργαζόμενης μνήμης (Working Memory, Baddeley, 2003). Ο μαθητής καλείται να συγκρατήσει όρους που απέχουν μεταξύ τους και να εντοπίσει τις λογικές τους σχέσεις. Αυτό καλλιεργεί την αναστολή της παρόρμησης (Inhibitory Control) (Diamond, 2013): ο νους μαθαίνει να μη βγάζει βιαστικά συμπεράσματα πριν δει ολόκληρο το σύστημα — εκτελεστική λειτουργία άμεσα συνδεδεμένη με την κοινωνική ενσυναίσθηση και τη συναισθηματική αυτορρύθμιση.

• Στη Λογική των Μαθηματικών (Αφαιρετική Αναγνώριση Μοτίβων): Έρευνες λειτουργικής νευροαπεικόνισης (fMRI) δείχνουν ότι η επίλυση μη-τυποποιημένων μαθηματικών προβλημάτων ενεργοποιεί την ενδοβρεγματική αύλακα (Intraparietal Sulcus) και τον ραχαιοπλευρικό προμετωπιαίο φλοιό (Dehaene et al., 2003). Η συστηματική παρατήρηση των δεδομένων μειώνει το εξωγενές γνωστικό φορτίο (Cognitive Load) (Sweller, 1988) και ενεργοποιεί τον μεταγνωστικό έλεγχο (Flavell, 1979), εξαλείφοντας τα «απρόσεκτα» λάθη που προκύπτουν από τη μηχανική εφαρμογή τύπων.

Γιατί η «εύκολη» εκλαΐκευση υπονομεύει τη γνώση στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης -όπου κάθε μηχανιστική αποστήθιση, έτοιμη μετάφραση ή αλγοριθμικός υπολογισμός εκτελείται ακαριαία από τις μηχανές- η βαθιά παρατήρηση και η σύνθεση αποτελούν τη μοναδική ανθρώπινη υπεροχή. Ωστόσο, η σύγχρονη εκπαιδευτική και επικοινωνιακή κουλτούρα υπονομεύει αυτή την ικανότητα μέσα από δύο δρόμους: την απολιθωμένη αποστήθιση και την ισοπεδωτική εκλαΐκευση.

Όταν, στο όνομα της «εύκολης κατανόησης» ή της προσέλκυσης κοινού, αφαιρούμε τον κόπο της ανάλυσης —δίνοντας έτοιμες περιλήψεις αντί για πρωτότυπα κείμενα, ή απλουστευμένα συνθήματα αντί για την αυστηρή μεθοδολογία μιας επιστήμης— καταστρέφουμε την επιστημολογική ιδιαιτερότητα κάθε γνωστικού αντικειμένου. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς ελλιπές· είναι επιστημονικά αναληθές και γνωστικά επιζήμιο.

Όπως απέδειξε ο γνωστικός ψυχολόγος Robert Bjork μέσω της θεωρίας της «Επιθυμητής Δυσκολίας» (Desirable Difficulty) (Bjork, 1994· Bjork & Bjork, 2011), ο ανθρώπινος εγκέφαλος παγιώνει τη γνώση μακροπρόθεσμα μόνο όταν μοχθεί να παρατηρήσει, να ανακαλέσει και να ανακαλύψει ο ίδιος τη δομή, αξιοποιώντας τη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης (Vygotsky, 1978) και τη διαδικασία της Παραγωγικής Αποτυχίας (Kapur, 2008). 

Η εκλαΐκευση που ακυρώνει την αυστηρότητα της επιστημονικής γλώσσας δημιουργεί την ψευδαίσθηση της επάρκειας (Illusion of Competence), αφήνοντας τον νου ανίκανο να διαχειριστεί την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας. Η παιδεία και η επιστήμη δε χρειάζονται εκπτώσεις για να γίνουν ελκυστικές· χρειάζονται τη μύηση στην τέχνη της παρατήρησης.

Του Γιώργου Φερετζάκη
Δικηγόρου-συγγραφέα

Βιβλιογραφία

• Baddeley, A. (2003). Working memory: looking back and looking forward. Nature Reviews Neuroscience, 4(10), 829-839

• Beaty, R. E., Benedek, M., Silvia, P. J., & Schacter, D. L. (2016). Creative cognition and brain network dynamics. Trends in Cognitive Sciences, 20(2), 87-95

• Bjork, R. A. (1994). Memory and metamemory considerations in the training of human beings. In J. Metcalfe & A. Shimamura (Eds.), Metacognition: Knowing about knowing (pp. 185-205). MIT Press

• Bjork, E. L., & Bjork, R. A. (2011). Making things hard on yourself, but in a good way: Creating desirable difficulties to enhance learning. In M. A. Gernsbacher et al. (Eds.), Psychology and the Real World (pp. 56-64). Worth Publishers

• Chase, W. G., & Simon, H. A. (1973). Perception in chess. Cognitive Psychology, 4(1), 55-81

• Dehaene, S., Piazza, M., Pinel, P., & Cohen, L. (2003). Three parietal circuits for number processing 

Cognitive Neuropsychology, 20(3-6), 487-506.

• Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135-168

• Ericsson, K. A., Krampe, R. T., & Tesch-Römer, C. (1993). The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance. Psychological Review, 100(3), 363-406

• Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring. American Psychologist, 34(10), 906-911.

• Friederici, A. D. (2011). The brain basis of language processing: from structure to function. Physiological Reviews, 91(4), 1357-1392

• Kapur, M. (2008). Productive failure. Cognition and Instruction, 26(3), 379-424

• Rizzolatti, G., & Craighero, L. (2004). The mirror-neuron system. Annual Review of Neuroscience, 27, 169-192

• Sweller, J. (1988). Cognitive load during problem solving: Effects on learning. Cognitive Science, 12(2), 257-285

• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press

• Zatorre, R. J., Chen, J. L., & Penhune, V. B. (2007). When the brain plays music: auditory–motor interactions in music perception and production. Nature Reviews Neuroscience, 8(7), 547-558).

Απόλαυση
Απόλαυση

Τα πιο σχετικά.