Απαλλοτριώσεις στην κατασκευή δημόσιων έργων: αλλαγή κουλτούρας

«Είναι απλή η αλήθεια των αναγκαίων αλλαγών της διαδικασίας των απαλλοτριώσεων για την κατασκευή δημόσιων έργων: Το γενικό όφελος δεν πρέπει να “καταδυναστεύεται” από το προσωπικό συμφέρον των λίγων και των ψήφων τους»

Αδιαμφισβήτητα η υφιστάμενη χρονοβόρα διαδικασία συντέλεσης των απαλλοτριώσεων ιδιωτικών εκτάσεων για την κατασκευή των δημόσιων έργων είναι από τις κυριότερες αιτίες καθυστέρησης της ολοκλήρωσής τους.

Δεν καθυστερεί μόνο τα οφέλη από τη λειτουργία τους,αλλά ταυτόχρονα επιβαρύνει το κόστος τους ( π.χ. αναθεωρήσεις τιμών μονάδων εργασιών – αποζημιώσεις σταλίας μηχανημάτων – διεκδικήσεις νέων πιστώσεων από Ε.Ε., κ.τ.λ.)

Για το πρόβλημα των απαλλοτριώσεων και το ιστορικό τους στα δημόσια έργα έχω αναφερθεί αναλυτικά σε δύο τεχνικά άρθρα μου στην έγκριτη μεσσηνιακή εφημερίδα «Θάρρος» και τα παραθέτω ως υπενθύμιση:

Α. Άρθρο «Στροφή Τύπου S», Δημοσίευση 18 Δεκεμβρίου 2024 

«[…]Όταν κατασκευάζεται ένα δημόσιο έργο εκατονταετίας και το δημόσιο όφελος είναι αδιαμφισβήτητο, δεν επιτρέπεται να προτάσσεται το στενό συμφέρον λίγων ατόμων και, προπαντός, να βρίσκουν υποστήριξη (μεγαλύτερη παρεμβατική δύναμη) από πολίτες που έχουν ορκιστεί να υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον. Πρέπει να μην ικανοποιούνται οι απαιτήσεις των “ιδιόρρυθμων” ιδιοκτητών, ώστε να μη δίδονταιλύσεις οριακές στους κανονισμούς και στην ασφάλεια της χρήσης των οδών.

Η διαδικασία απαλλοτρίωσης εκτάσεων για την κατασκευή κοινωφελών έργων (όπου αποδεδειγμένα δεν υπαγορεύονται από σκοπιμότητες ολίγων) πρέπει να απλοποιηθεί και συντομευθεί για όλα τα δημόσια έργα. Είναι σήμερα η κύρια αιτία αργοπορίας των έργων, και έτσι ο πολίτης στερείται για επιπλέον χρόνο τα οφέλη των και χρεώνεται την αύξηση του προϋπολογισμού των.

Μέχρι και το 3ο Κ.Π.Σ (1991 έως 2014) κανένα οδικό έργο δε δημοπρατούνταν, αν δεν είχε ολοκληρωθεί η διαδικασία της απαλλοτρίωσης της προβλεπόμενης έκτασης από τη μελέτη. Η απαλλοτρίωση εντασσόταν ως υποέργο στο οδικό έργο και ολοκληρώνονταν οι επιτάξεις και οι νομικές διαδικασίες. Η Ε.Ε. κάλυπτε χρηματοδοτικά το κόστος των εξαγορών μέχρι το 10% του προϋπολογισμού του έργου, που σχεδόν ήταν το σύνολο των υποχρεώσεων προς τους ιδιοκτήτες.

Οι πολιτικοί, δυστυχώς, δεν επιτάχυναν τις διαδικασίες των απαλλοτριώσεων με την κατάλληλη νομοθετική ρύθμιση, ώστε να μην είναι τόσο χρονοβόρες. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν έργα που δημοπρατήθηκαν το 2021 και δεν έχουν ακόμη ολοκληρώσει τη διαδικασία της απαλλοτρίωσης και υποτίθεται ότι εκτελούνται.Επικράτησε οι πολιτικοί να προαναγγέλλουν ένα έργο σαν να έχει κατασκευαστεί, αφού δημοπρατείται! Στον απλό πολίτη (νομίζουν ότι) έτσι «περνάει». Στην πράξη, όμως,παρουσιάζεται (ως να μην το ήξεραν!) το δύσκολο πρόβλημα της νοοτροπίας του Έλληνα πολίτη και η αβελτηρία της διαδικασίας των απαλλοτριώσεων. 

Η ευθύνη, όμως, των καθυστερήσεων και αυξήσεων του κόστους έχει ήδη τεχνηέντως «γλιστρήσει» στους κατώτερους, τους υπηρεσιακούς παράγοντες (εισέπραξαν το ψηφοθηρικό όφελος της αξίας ενός έργου και τις ευθύνες των καθυστερήσεων τις «αναλαμβάνουν» οι υπάλληλοι!).

Έτσι οι χρονοβόρες διαδικασίες των απαλλοτριώσεων επιμηκύνουν τον χρόνο του έργου και οι ήδη ανακηρυγμένοι ανάδοχοι έχουν υπέρ τους τις νόμιμες παρατάσεις και τις αναθεωρήσεις των τιμών των εργασιών, αφού με τους υπεργολάβους έχουν ήδη «κλείσει» εργασίες και υλικά.

Μερικοί ανάδοχοι (ο λύκος στην αναμπουμπούλα χαίρεται) «συναλλάσσονται» με ιδιοκτήτες (πριν από το 4ο Κ.Π.Σ δεν υπήρχε εγκατεστημένος ανάδοχος κατά τη διαδικασία των απαλλοτριώσεων), ώστε αυτοί (οι ιδιοκτήτες) να μην κάνουν χρήση της επιτάξεως (είναι προαιρετική!) και έτσι να κανονίζουν ακόμη και την τοπική τμηματική εκτέλεση εργασίας στο έργο σύμφωνα με τα συμφέροντά τους. Εξασφαλίζοντας χωρίς ευθύνη τους και νόμιμες παρατάσεις και αναθεωρήσεις τιμών των εργασιών[…]».

Β. Άρθρο «Κόμβος Μελιγαλά», Δημοσίευση 8 Ιανουαρίου 2026 

«[…] Η διαδικασία αναγκαστικών απαλλοτριώσεων ιδιωτικών εκτάσεων για την κατασκευή κοινωφελών έργων είναι κυρίως σήμερα (και στο παρελθόν λιγότερο) η κύρια αιτία αργοπορίας ολοκλήρωσής τους. Έτσι ο πολίτης στερείται για επιπλέον χρόνο (από τον αναγκαίο) τα οφέλη των, αλλά και χρεώνεται την αύξηση του προϋπολογισμού τους, λόγω της αναθεώρησης των τιμών των εργασιών και αποζημιώσεων σταλίας μηχανημάτων. Αλλά και οι απορροφήσεις, με έγκαιρες τις απαλλοτριώσεις, σε κοινοτικούς πόρους θα ήταν πολύ μεγαλύτερες και,συνεπώς, αξιόπιστη η διεκδίκηση πρόσθετων πόρων από τους αδιάθετους άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Επίσης, δεν είναι ορθολογικό να έχει εγκατασταθεί ανάδοχος στο έργο και η οριστική μελέτη εφαρμογής, έστω και σε ορισμένα τμήματα, να μην έχει οριστικοποιηθεί, ενώ έχει ξεκινήσει η κατασκευή.

Ο «έξυπνος» ανάδοχος, ο «δύστροπος» ιδιοκτήτης (και δυστυχώς έχουμε πολλούς, ενώ μερικοί προστρέχουν μάλιστα και στα πολιτικά γραφεία για παρεμβατική ενίσχυση των ατομικών συμφερόντων τους) «παίζουν σε ένα γήπεδο», με κύριο μενού τα μικροσυμφέροντά τους και μόνους χαμένους το έργο και τους ανυποψίαστους πολίτες.

Κυρίως προτείνουμε αλλαγές στην κείμενη διαδικασία των αναγκαστικών απαλλοτριώσεων για την κατασκευή δημόσιων έργων. Η ωφέλεια των οποίων είναι υπεραιωνόβια για τον γενικό πληθυσμό (κυρίως σε ανθρώπινες ζωές), σε σύγκριση με τα ατομικά μικροσυμφέροντα και τις διευκολύνσεις των ολίγων.

1) Κατά τη φάση ολοκλήρωσης της σύνταξης μιας μελέτης δημόσιου έργου πρέπει υποχρεωτικά να λαμβάνουν γνώση οι ενδιαφερόμενοι (και πιθανώς θιγόμενοι) ιδιοκτήτες. Με βάση τεχνοοικονομικά κριτήρια (κι όχι ψηφοθηρικά με πολιτικές επεμβάσεις) να επιλύονται τα όποια θέματα τίθενται από τους ενδιαφερόμενους.

Σήμερα οι περισσότεροι ιδιοκτήτες λαμβάνουν γνώση (πολύ αργότερα) των κτηματολογικών διαγραμμάτων και πινάκων και τότε θέτουν ζητήματα αλλαγής (!) της χάραξης (μελέτης). 

Μπορεί προς τούτο, επιπρόσθετα της επίβλεψης, να συσταθεί μία ειδική επιτροπή έμπειρων τεχνικών που να ενεργεί ανεπηρέαστα, όμως σε ορισμένο χρόνο.

2) Με την έγκριση της μελέτης να επιβεβαιώνεται με απόφαση ανώτατου πολιτικού οργάνου (Π.Σ. κ.τ.λ.) το κοινωφελές (που δεν υπαγορεύεται από σκοπιμότητες ολίγων) του έργου.

3) Να ξεκινήσει η διαδικασία της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία (κήρυξη απαλλοτρίωσης), χωρίς να έχει δημοπρατηθεί το έργο και να έχει (ή να διαφαίνεται) ο ανάδοχος. Αυτό συνέβαινε μέχρι και το 3ο Κ.Π.Σ.

4) Μετά την προαναφερόμενη έγκαιρη και πλήρη ενημέρωση των ιδιοκτητών η διαδικασία της επίταξης πρέπει να γίνει υποχρεωτική για τους θιγόμενους ιδιοκτήτες και όχι προαιρετική ως είναι σήμερα. Έχει πολλά πλεονεκτήματα με την αποδοχή της ο ιδιοκτήτης: α) λαμβάνει αμέσως τα χρήματα, ως προκύπτουν από την κατά αρχάς εκτίμηση της αρμόδιας επιτροπής, β) δεν επιστρέφει χρήματα αν τελικά, μέσω της δικαστικής διαδικασίας επιδικαστεί μικρότερη αποζημίωση, γ) λαμβάνει τη διαφορά αν η τελική αποζημίωση είναι μεγαλύτερη από την αρχική της επίταξης, δ) δεν καταβάλλει αμοιβές δικηγόρων κ.τ.λ. 

Παρ’ όλα αυτά, σήμερα μερικοί ιδιοκτήτες δεν ακολουθούν την προαιρετική επίταξη για πολλούς λόγους. Ο πλέον αγνός είναι οι συναισθηματικοί δεσμοί με το ακίνητο και οι περισσότεροι άλλοι, αθέμιτοι. 

5) Μετά τη διαδικασία της επίταξης το Δημόσιο να μπορεί να καταλαμβάνει αμέσως την αναγκαία έκταση για την κατασκευή του έργου, ανεξάρτητα από τις πιθανές δικαστικές διεκδικήσεις ιδιοκτητών.

Η «τύρβη» των δικαστικών αναβολών, με τα δικηγορικά «τερτίπια», ουδόλως να επηρεάζουν την πορεία των έργων. 

6) Έτσι το έργο δημοπρατείται άμεσα και εκτελείται,χωρίς τις καθυστερήσεις στην κατασκευή του, που σίγουρα παρατηρούνται (και παρακινούνται) με την προαιρετική επίταξη.

Καταληκτικά, η Πολιτεία πρέπει (έπρεπε να έχει κάνει) να ρυθμίσει νομοθετικά το σοβαρό πρόβλημα της αβελτηρίας (και εκμετάλλευσης) των αναγκαστικών απαλλοτριώσεων στην κατασκευή αδιαμφισβήτητων κοινωφελών έργων. Είμαστε μοναδικοί στην Ευρώπη στη χρονοβόρα διαδικασία των[…]».

Εκ των ανωτέρω διαφαίνεται ότι το να προηγούνται οι απαλλοτριώσεις, πριν από τη δημοπράτηση του έργου (ως επιβαλλόταν από το 1ο Κ.Π.Σ. έως το 3ο Κ.Π.Σ., περίπου από το 1991 έως 2010 ), δε λύνει το σύνολο του προβλήματος των χρονοβόρων απαλλοτριώσεων, παρά μόνο μερική βελτίωση επιφέρει.

Προς τη σωστή κατεύθυνση η πρόθεση της Περιφέρειας και του περιφερειάρχη Πελοποννήσου να επαναφέρει το καθεστώς του πριν του 3ο Κ.Π.Σ ισχύοντος. 

Ο πλήρης, όμως, εκσυγχρονισμός και η εξυγίανση υπερβαίνουν τις αρμοδιότητες της Περιφέρειας, ως τις προαναφέραμε.

Καθοριστικές αποφάσεις επί του συνόλου των αναγκαίων αλλαγών αφορούν στα συναρμόδια υπουργεία (ΥΠΟΜΕΔΙ- Δικαιοσύνης κ.τ.λ.). Επίσης, οι βουλευτές με ομόφωνη απόφασή τους στη Βουλή να μην αφήσουν περιθώρια σε κανέναν να εκμεταλλεύεται για ίδιον όφελος, εις βάρος του γενικού, τη διαδικασία της απαλλοτρίωσης (είναι και θέμα αλλαγής κουλτούρας του Έλληνα βουλευτή και πολίτη).

Είναι απλή η αλήθεια των αλλαγών της διαδικασίας των απαλλοτριώσεων για την κατασκευή δημόσιων έργων:

Το γενικό όφελος δεν πρέπει να «καταδυναστεύεται «από το προσωπικό συμφέρον των λίγων και των ψήφων τους».

Του Παναγιώτη Αντ. Γιαννακέα
Πολιτικού μηχανικού ΕΜΠ, πρώην διευθυντή Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας​

Υ.Γ. Κουλτούρα: Το σύνολο πνευματικών – ηθικών – κοινωνικών αξιών και τρόπου ζωής ενός λαού.