Το ημερολόγιο έγραφε 28/4/1941 όταν διεξήχθη στην Καλαμάτα η τελευταία μάχη σε ηπειρωτικό έδαφος. Μέχρι τις 26 Απριλίου, 18.000 με 20.000 σύμμαχοι είχαν συγκεντρωθεί στην Καλαμάτα έχοντας βρει άτυπο καταφύγιο στους τεράστιους ελαιώνες στα ανατολικά της πόλης, μακριά από τα βλέμματα της Luftwaffe που πετούσε κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Υπολογίζεται ότι κοντά στις 8.500 είναι αυτοί που δεν κατάφεραν εντέλει να επιβιβαστούν σε πλοία του αγγλικού ναυτικού με προορισμό την Κρήτη και την Αίγυπτο (Επιχείρηση Demon), μιας και η περαιτέρω προσέγγιση συμμαχικών πλοίων είχε καταστεί εξαιρετικά επικίνδυνη. Εκτός των ανδρών της βρετανικής κοινοπολιτείας (Άγγλοι, Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί, Ινδοί, Κύπριοι, Παλαιστίνιοι) συγκαταλέγονται Γιουγκοσλάβοι πρόσφυγες αλλά και ναυτικοί από εμπορικά πλοία που είχαν βυθιστεί.
Η αντίσταση και η επακόλουθη αντεπίθεση που δόθηκε από πλευράς μονάδων των του συμμαχικού εκστρατευτικού σώματος στην ευρύτερη περιοχή του τελωνείου, στο δυτικό λιμένα, αλλά κυρίως επί της παραλιακής οδού Ναυαρίνου, στην ανατολική προκυμαία και τους παράλληλους δρόμους βορείως αυτής, σπίτι σπίτι χαρακτηρίζεται ιδιαίτερη παράτολμη, αλλά, εν πολλοίς, επιχειρησιακά επιτυχημένη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανδρείας και ικανότητας αποτελεί ο λοχίας Jack Hinton του 20ου τάγματος Νέας Ζηλανδίας, ο οποίος κατέλαβε μάλιστα και δύο οχυρές θέσεις πριν τραυματιστεί και αιχμαλωτιστεί (Για τις πράξεις του τιμήθηκε το Μάιο του 1945 με το Σταυρό της Βικτώριας.) Οι γερμανικές δυνάμεις αναγκάστηκαν να διακόψουν την προέλασή τους έχοντας αφήσει στο πεδίο 40 νεκρούς, ενώ μετρούσαν αρκετές δεκάδες αιχμαλώτους και τραυματίες.
Παρ’ όλη τη σθεναρή αντίσταση, έχοντας πια αντιληφθεί ότι τα πλοία του βρετανικού ναυτικού δε θα επιστρέψουν για να τους απαγκιστρώσουν από τις ακτές της μεσσηνιακής πρωτεύουσας, ελήφθη η απόφαση να παραδοθούν στις ολοένα αυξανόμενες, υπέρτερες δυνάμεις του εχθρού. Το ρολόι έδειχνε 5.30 το πρωί της 29ης Απριλίου 1941.
Οι αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς μέχρι την Κόρινθο κι έπειτα μέσω Αθήνας και Θεσσαλονίκης οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου (stalags) στην κεντρική Ευρώπη, από όπου και απελευθερώθηκαν την άνοιξη του 1945.
Σημειώνεται ότι πάνω από 200 άνδρες προωθήθηκαν στη μεσσηνιακή Μάνη και κατάφεραν να διαφύγουν, δια θαλάσσης, μέσω του χωριού Τραχήλα, βοηθούμενοι, για διάστημα εβδομάδων, από κατοίκους της ευρύτερης περιοχής.
Η Καλαμάτα δικαίως χαρακτηρίστηκε ως η ελληνική “Δουνκέρκη”. Στην Καλαμάτα, όμως, δυστυχώς, ο αριθμός των αιχμαλώτων υπήρξε, κατ’ αναλογία, πολλαπλάσιος!
Προς ένδειξη αναγνώρισης και τιμής στους πεσόντες συμμάχους, ανεγέρθηκε, το 1994 στο νότιο άκρο του Πάρκου Σιδηροδρόμων, μόνιμο μνημείο, στο χώρο του οποίου, κάθε έτος, πραγματοποιείται επιμνημόσυνη δέηση, παρουσία της Δημοτικής Αρχής, εκπροσώπων από διάφορες πρεσβείες και απογόνων.
Η ΠΡΟΤΑΣΗ
Η συλλογική μνήμη καταγράφεται και διατηρείται όχι μόνο σε βιβλία και κλειστά αρχεία, αλλά και στο αστικό τοπίο. Ο δημόσιος χώρος, ως ζωντανό πεδίο, καθιστά τη μνήμη ορατή και συνάμα προσβάσιμη.
Γι’ αυτό το λόγο, η πρόταση που κατατίθεται είναι η δημιουργία μιας (ιστορικής) διαδρομής που θα διέρχεται συγκεκριμένα σημεία μνήμης. Στα σημεία αυτά θα είναι τοποθετημένες ειδικές πινακίδες. Κάθε πινακίδα θα μπορεί να φέρει πάνω της εκτυπωμένη φωτογραφία του σημείου ή της ευρύτερης περιοχής, όπως αποτυπωνόταν μέσα από τα σωζόμενα φωτογραφικά ντοκουμέντα της εποχής. Μια μικρή περιγραφή ως προς το τι είναι η πινακίδα και το τι εικονίζεται σε αυτή θα μπορεί να συνοδεύει σε δίγλωσση γραφή (ελληνικά/αγγλικά) την κάθε φωτογραφία. Η ύπαρξη QR κωδικού θα ολοκληρώνει το σύνολο.
Έτσι, ο επισκέπτης, αλλά και ο δημότης, θα μπορεί, περνώντας μπροστά από μια τέτοια πινακίδα, άμεσα να αντλεί πληροφορίες για το σημείο. Σκανάροντας τον QR κωδικό θα του δίνεται η δυνατότητα εισόδου σε ιστότοπο όπου θα παρέχεται επιπρόσθετο πληροφοριακό υλικό για το εν λόγω σημείο, αλλά και ένας διαδραστικός χάρτης της πόλης, όπου θα εμφανίζεται η λίστα με όλες τις τοποθεσίες. Μερικά από τα προτεινόμενα σημεία αποτελούν ο πεζόδρομος της Αριστομένους, η πλατεία 23ης Μαρτίου, η Παλαιολόγου στο ύψος του 1ου Δημοτικού Σχολείου (παλιότερα Δημόσιο Καπνεκοπτήριο), ο Σιδηροδρομικός Σταθμός Καλαμάτας, η Φαρών νοτίως της Κρήτης, η περιοχή του Τελωνείου, η Τσαμαδού στη συμβολή της με τη Ναυαρίνου και ασφαλώς η ίδια η Ναυαρίνου καθ’ όλο το μήκος της ανατολικής προκυμαίας. Κατά αυτόν τον τρόπο, ο καθένας από εμάς, περιδιαβαίνοντας τους δρόμους της πόλης, θα γίνεται κοινωνός του ιστορικού πλαισίου της μάχης της Καλαμάτας.
Το εγχείρημα αυτό δεν είναι κάτι το καινούργιο για τα δεδομένα της χώρας μας. Ο Δήμος Ηρακλείου, πριν από περίπου δύο έτη, προχώρησε στην τοποθέτηση τέτοιων πινακίδων-στηλών, σχετικών με τη μάχη της Κρήτης στο Ηράκλειο.
Το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου με το καταρτισμένο, επιστημονικό προσωπικό του είναι δυνατό να συμβάλει ουσιωδώς ως φορέας υλοποίησης του όλου εγχειρήματος συμπράττοντας με το Δήμο Καλαμάτας και την Περιφέρεια Πελοποννήσου, παράλληλα πάντοτε με ανοικτό κάλεσμα συμμετοχής σε ιδιωτικά ή και κρατικά αρχεία.
Ας ελπίσουμε ότι η μάχη της Καλαμάτας θα πάρει τη θέση που της αρμόζει στη σύγχρονη πολεμική ιστορία της πατρίδας μας!
Αριστερά το κτήριο, στου οποίου τη βορινή πλευρά αναγράφεται η διαφήμιση “ΣΙΓΑΡΕΤΤΑ ΔΑΜΗΛΑΤΗ”, σώζεται μέχρι σήμερα. Φιλοξενεί τη γνωστή στοά Βαρβουτσή
Οι δύο στύλοι στα αριστερά συγκρατούσαν τις γραμμές τροφοδοσίας του τραμ, που είχε διακόψει τη λειτουργία του μερικούς μήνες νωρίτερα
Του Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου
