Η Μαρία Σταθέα αποθησαύρισε «Όσα σοφά έλεγαν οι γονείς μας» και μας χάρισε ένα μοναδικό λεξικό…

H Καλαματιανή φιλόλογος και συγγραφέας Μαρία Σταθέα, …«ξέρει τ’ άφερτα», δηλαδή, «ξέρει πάρα πολλά και εντυπωσιάζει με τις γνώσεις» της. Ο σκοπός της βέβαια δεν ήταν να εντυπωσιάσει, αλλά να φέρει «αυτά που δεν έχει φέρει κανένας άλλος», αφιερώνοντας αγόγγυστα πολύ κόπο και χρόνο.

Το τελευταίο της συγγραφικό δώρο (απ’ όπου η παραπάνω έκφραση και επεξήγηση) είναι μια ιδιαίτερα πλούσια συλλογή με «Παροιμίες, λεξιλόγιο και παροιμιακές εκφράσεις που μας μεγάλωσαν-Όσα σοφά έλεγαν οι γονείς μας». Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό λεξικό σε αλφαβητική διάταξη (μαζί με ένα συμπληρωματικό παράρτημα) που πλησιάζει τις 600 σελίδες και «καταγράφει την μεσσηνιακή γλωσσική παράδοση και όχι την καθ΄ όλου ελληνική γλώσσα, αφού κυρίως αποτυπώνει όσα λέγονταν ή κάπως λέγονται ακόμα στη Μεσσηνία», εξηγεί η ίδια.

Η Παρασκευή Ακριτίδου (Καθηγήτρια φιλόλογος – MSc Γλωσσολογίας) προσθέτει, μεταξύ άλλων, προλογίζοντας τον τόμο: «Η συγκεκριμένη συλλογή αποτελεί τμήμα και συνέχεια μιας μακράς παράδοσης συλλογής και καταγραφής παροιμιών, λεξιλογίου και εκφράσεων. Αυτό όμως που την ξεχωρίζει είναι ο ιδιοσυγκρασιακός της χαρακτήρας, καθώς προέρχεται από συγκεκριμένη πηγή, που κατονομάζεται (οι γονείς της συγγραφέως), και για τον λόγο αυτόν έχει για τη γράφουσα και συναισθηματική σημασία παράλληλα με την επιστημονική της αξία». Γι’ αυτό άλλωστε η έκδοση είναι ρητά αφιερωμένη από τη συγγραφέα στους γονείς της, Παρασκευά Σταθέα και Αθηνά Αρφανάκη Σταθέα.

Εκτός από τις λέξεις και τις παροιμιακές εκφράσεις στο νέο βιβλίο της η Μαρία Σταθέα έχει συμπεριλάβει δύο κεφάλαια πολύ αγαπητά στον καθένα, με παιδικά τραγουδάκια, γλωσσοδέτες, παιχνίδια και άλλες παλιές παιδικές ασχολίες. Είναι βέβαιο ότι το νέο «μεσσηνιακό λεξικό» της κυρίας Σταθέα θα φέρνει πολλά συγκινησιακά ξαφνιάσματα θύμησης στους μεγαλύτερους και θα εντυπωσιάσει τους φιλομαθείς νεότερους κι αυτό αναμφισβήτητα δικαιώνει το μόχθο και τις αγωνίες της που κράτησαν πάνω από 12 χρόνια! 

Ο λόγος στην ίδια για να μοιραστεί μαζί μας το συγγραφικό αυτό ταξίδι και τον μικρό θησαυρό με τις ιδιοτυπίες της μεσσηνιακής (και όχι μόνο) γλώσσας που μας χάρισε, κάποιες από τις οποίες είναι σχεδόν άγνωστες ακόμα και στους «μυημένους». 

-Τι σας έδωσε το ερέθισμα για το «Παροιμίες, λεξιλόγιο και παροιμιακές εκφράσεις που μας μεγάλωσαν»;
Το ερέθισμα για την δημιουργία του βιβλίου αυτού και την έκδοσή του από τον εκδοτικό οίκο «Λεξίτυπον» αποτέλεσαν η αγάπη μου για την ελληνική γλώσσα, η φροντίδα και η επιθυμία να μη χαθούν όσα δεν χρησιμοποιούνται και φυσιολογικά ξεχνιούνται σταδιακά από τους νεότερους. Όμως, με παρακίνησε και η  συνειδητοποίηση πως με κάποια στοιχεία από το λεξιλόγιο των προγόνων εκφραζόταν πιο εύστοχα ό,τι σε δεδομένη στιγμή ήθελα να απευθύνω και γι’ αυτό θαύμαζα όσα έλεγαν οι παλαιότεροι. Χαρακτηριστικά, χάνοντας τους γονείς, ο τρόπος έκφρασής τους μας συνόδευε εμένα και την αδελφή μου και επαναλαμβάναμε παροιμίες  και φράσεις τους, ακόμη κι αν δεν ήταν γνωστές ή εύχρηστες   από τη νέα γενιά. 

-Κατά πόσο, πιστεύετε, ότι εξακολουθεί να μιλιέται αυτή η γλώσσα; 
Όπως προείπα, αρκετά από τα λήμματα χρησιμοποιούνται ακόμη, κυρίως από τους παλαιότερους κατοίκους του μεσσηνιακού χώρου και ίσως κάποια και από κατοίκους άλλων ελληνικών περιοχών. Όμως η νέα γενιά πάρα πολλά από τα λήμματα τα αγνοεί παντελώς. Ένα μικρό παράδειγμα που το έκανα τεστ σε κάποιους νεότερους είναι το εξής: ρώτησα νεαρά άτομα και κανένας δεν γνώριζε τι ήταν ο γιούκος, ενώ κάποιος μου είπε πως πρόκειται για το καλλωπιστικό φυτό γιούκα και πραγματικά αυτό ήταν φαινομενικά αστείο, αλλά αναδείκνυε το εν λόγω ζήτημα. Αυτό βέβαια έχει να κάνει με την τεχνολογική και γενικότερη εξέλιξη της κοινωνίας, αφού πια υπάρχουν οι ντουλάπες και άλλοι εξελιγμένοι χώροι αποθήκευσης του ρουχισμού και δεν χρειάζεται η δημιουργία ενός γιούκου, για να τακτοποιήσει κανείς προσεκτικά τα ρούχα του νοικοκυριού του.

-Πώς διαλέξατε τον τίτλο, αλλά και το εξώφυλλο;
Ο τίτλος απεικονίζει και γνωστοποιεί το περιεχόμενο του βιβλίου. Πρόκειται να διαβάσουμε σ’ αυτό παροιμίες, παροιμιακές εκφράσεις και λεξιλόγιο που άκουγαν, κατανοούσαν και συνεννοούνταν με αυτό παλαιότερες γενιές και η γενιά μου, όταν βρισκόταν στην παιδική ηλικία. Με αυτά μεγαλώσαμε. Ο υπότιτλος «Όσα σοφά έλεγαν οι γονείς μας» απηχεί την αξιολόγηση που έχω κάνει προσωπικά -και εν πολλοίς όχι υποκειμενικά- των όσων διδάχθηκα στην καθημερινότητά μου από τους γονείς και προγόνους μου, οι οποίοι χωρίς να διαθέτουν πανεπιστημιακές περγαμηνές, είχαν την θυμοσοφία, το σωστό κριτήριο καθοδήγησης και τις ηθικές αξίες που χρειαζόμασταν εμείς ως παιδιά, ώστε ακούγοντας έστω και λίγες καίριες λέξεις από το στόμα τους, να μεγαλώσουμε σε ένα σωστό περιβάλλον με αξίες και όρια.  

Σχετικά τώρα με την φιλοτέχνηση του εξωφύλλου, επέλεξα να διακοσμήσω το εμπροσθόφυλλο και το οπισθόφυλλο με φωτογραφίες από προσωπικά μου εργόχειρα, κεντήματα με μετρητή σταυροβελονιά, δηλαδή με την κύρια χαλαρωτική απασχόληση των κοριτσιών των εφηβικών μου χρόνων, την εποχή που δεν είχαν εφευρεθεί τα κινητά τηλέφωνα που προκαλούν άσκοπο και ανθυγιεινό εθισμό σε νέους και μεγαλύτερους. «Το κέντημα είναι γλέντημα» υποστηρίζει εξάλλου και η λαϊκή ρήση, δηλαδή είναι μέρος της παράδοσης. 

-Το υλικό από πού προέρχεται; Είναι μνήμες, διηγήσεις, έρευνα;
Το υλικό του βιβλίου είναι κυρίως γνώση και μνήμες που έχουν συγκεντρωθεί σε διάρκεια τουλάχιστον δώδεκα χρόνων, κυρίως μετά την απώλεια και της μητέρας μου, οπότε μου δημιουργήθηκε η ανάγκη να μην ξεχαστούν όσα εκείνη αλλά και ο αείμνηστος πατέρας μου έλεγαν, αφού ειλικρινά ήταν και οι δυο τους θησαυροί λαϊκής σοφίας. Κάποια από τα λήμματα προέρχονται και από μικρές διηγήσεις άλλων και για ελάχιστα έχω καταφύγει σε έρευνα, κυρίως για να τα διασταυρώσω ή να τα εμπλουτίσω.

-Υπάρχουν αγαπημένα κομμάτια μέσα στις σχεδόν 600 σελίδες της νέας σας έκδοσης; 
Όλες οι ενότητες μού είναι αρεστές. Πολύ ‘γλυκό’, αν θα μπορούσα να το χαρακτηρίσω έτσι, είναι το τμήμα με τα παιδικά παιχνίδια και τραγουδάκια, γιατί φέρει όμορφες αναμνήσεις και την αλλοτινή παιδική ξενοιασιά. Ενδιαφέρον έχει για τον καθένα – νομίζω – ο τρόπος με τον οποίον περνά με σοφία μέσα στις παροιμίες η πανίδα και η χλωρίδα του μεσσηνιακού χώρου. Τέλος, εκείνο που με βασάνισε κάπως, σχετικά με το αν θα το συμπεριελάμβανα ή όχι στο βιβλίο, είναι η ενότητα με τις σοκαριστικές εκφράσεις και λεξιλόγιο, που όμως τα καταχώρισα τελικά, διότι είναι κι αυτά μέρος της γλωσσικής μας παράδοσης, δείχνουν την ευστροφία, την  ζωντάνια πνεύματος και την ρεαλιστικό τρόπο έκφρασης του λαού μας. Επιπλέον, κατά την γνώμη μου ούτε υποτιμούν ούτε προσβάλλουν κανέναν, αφού είναι υπαρκτά γλωσσικά στοιχεία και αποτελούν μια πτυχή αλήθειας, που δεν θα ήταν σωστό να αποκρύψει κανείς. 

-Τι δυσκολίες συναντήσατε από την καταγραφή του υλικού μέχρι να γίνει έτοιμο για έκδοση και τελικά να φτάσει στα χέρια των αναγνωστών; 
Η δυσκολία έγκειτο στο χρονοβόρο της συγκέντρωσης του υλικού, του οποίου η καταγραφή δεν μπορούσε να είναι απόλυτα συστηματική. Συχνά χρησιμοποιούσα μικρά χαρτάκια όπου έγραφα για να μην ξεχάσω λέξεις και φράσεις, που έρχονταν στη μνήμη μου ή τις άκουγα, και τα έβαζα μέσα σε τσάντες και  πορτοφόλια, για να τα προσθέσω στη συνέχεια στο κύριο σώμα του βιβλίου. Αυτό ήταν μια κουραστική προσπάθεια και ήθελε συνεχή προσοχή και οργάνωση. 

Έπειτα, όταν έστειλα το βιβλίο για έκδοση, ήταν βασανιστική η διόρθωση όχι μόνο για μένα αλλά και για την γραφίστρια των εκδόσεων Λεξίτυπον, που ανελάμβανε κάθε φορά να την διεκπεραιώσει. Το βιβλίο το διόρθωσα τρεις φορές και λόγω του ότι είναι πολυσέλιδο, η διόρθωση στον υπολογιστή καθώς και οι οδηγίες προς την γραφίστρια ήταν μια πολύ κουραστική εργασία, όχι μόνο διανοητικά αλλά και σωματικά. Ακόμη, βέβαια, αν το ξανακοίταζα, θα έβρισκα ίσως και κάτι ακόμα να βελτιώσω, αλλά τέλος πάντων, η επιθυμία μου να ολοκληρωθεί και η επιμονή έφεραν το θετικό αποτέλεσμα.  

Η τρίτη δυσκολία ήταν το ότι κατά την διάρκεια των διορθώσεων θυμόμουν και συγκέντρωνα κι άλλα στοιχεία, αφού στη γλώσσα δεν υπάρχει όριο, όμως δεν μπορούσα πια να τα συμπεριλάβω εμβόλιμα με αλφαβητική σειρά στο κύριο σώμα του βιβλίου, γιατί κατέληξε να είναι πολύ μεγάλος αριθμός λημμάτων, κι έτσι μετά από σκέψη τα τοποθέτησα σε μια τελευταία ενότητα με τον τίτλο ‘Παράρτημα’. 

-Πιστεύετε ότι είναι ένα βιβλίο που ενδιαφέρει τις νέες γενιές ή είναι περισσότερο μια νοσταλγική έκδοση για τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους; 
Πιστεύω πως ένα τέτοιο βιβλίο δεν θα γινόταν ποτέ best seller για νέους, δεν έχω τέτοιες αυταπάτες. Ούτε διακατέχομαι από την επιθυμία να δημιουργήσω σε κάποιους νοσταλγική διάθεση. Οι νεότεροι άνθρωποι, καλώς ή κακώς, προχωρούν με τα νέα δεδομένα της κοινωνίας και του κόσμου μας. Όμως υπάρχουν οπωσδήποτε κάποιοι που θα έβρισκαν ενδιαφέρον να το ξεφυλλίσουν, να μάθουν κάποια πράγματα που θα τους φαίνονταν κάπως παράξενα, πρωτόφαντα ή ίσως κάπου χρήσιμα. Το μεγάλο ενδιαφέρον θα το είχαν κάποιοι επιστήμονες ερευνητές, κυρίως γλωσσολόγοι, γι’ αυτό η μέριμνά μου είναι να δώσω αντίτυπα του βιβλίου σε πανεπιστημιακές και άλλες βιβλιοθήκες. Εκείνο που προσωπικά όμως με ενδιέφερε και με ενδιαφέρει πάντα ήταν και είναι να μη χαθεί η γνώση αυτή αλλά να μείνει καταγεγραμμένη. 

-Ποια είναι η δική σας σχέση με την παράδοση; 
Σέβομαι και τιμώ τι παραδόσεις του τόπου μας χωρίς όμως υπερβολές και αγκυλώσεις που δείχνουν παθολογική προσκόλληση σε κάποια ζητήματα. Δεν θα μπορούσε να είναι και διαφορετικά, διότι η επαγγελματική μου ιδιότητα ως καθηγήτριας φιλολόγου, με υποχρέωνε να είμαι κοντά στα παιδιά και αν με θεωρούσαν απηρχαιωμένη και εντελώς προσκολλημένη στην παράδοση ή όπως στην δική τους γλώσσα λένε ‘κολλημένη’, δεν θα μπορούσα να τα κερδίσω, να τα πείσω και να ‘λειτουργήσω’ θετικά ως εκπαιδευτικός. Το άριστο είναι πάντα το μέτρο. «Μέτρον άριστον», έλεγαν ήδη στην κλασική αρχαιότητα.  

-Υπάρχουν άλλα συγγραφικά σχέδια; 
Ναι. Πάρα πολλά. Αρκεί να έχω χρόνο και όρεξη να κατατάξω το υλικό, το σχετικό με διάφορα θέματα που έχω, και να γίνουν βιβλία. 

-Τι θα θέλατε να έχουν υπ’ όψιν τους οι αναγνώστες που παίρνουν στα χέρια τους το πόνημά σας και ποιο μήνυμα θα τους στέλνατε; 
Καθένας που παίρνει στα χέρια του ένα βιβλίο – όχι μόνο αυτό το συγκεκριμένο – να το προσεγγίζει σκεπτόμενος ότι για να γραφεί,  χρειάστηκε να δώσει κάτι από την ψυχή του ο συγγραφέας. Η συγγραφή είναι και συναισθηματική πορεία πρώτα απ’ όλα. 

Το μήνυμα δεν αφορά μόνο αυτή μου τη δημιουργία. Το μήνυμα είναι να δέχονται όλοι να δουν το αληθινό, να μην απορρίπτουν τη γνώση, να στέκονται με δημοκρατική διάθεση απέναντι σε διαφορετικές νοοτροπίες και αξίες, να έχουν κριτική στάση και να μην παρασύρονται από το αμφίβολο καινούργιο, να αναζητούν τις ρίζες τους, για να μπορούν να κρατηθούν και να στηριχθούν σ’ αυτές, γιατί «τα ανερμάτιστα καράβια βυθίζονται εύκολα».  

—

«Λεξιλογικά στοιχεία και Λαογραφικές σημειώσεις από τη Μεσσηνιακή Μάνη»

Ιδιαίτερα πλούσιο και ενδιαφέρον είναι και το «μανιάτικο λεξικό» που εξέδωσε  και φέρει την ουσιαστική σφραγίδα της κας Μ. Σταθέα, βασισμένο σε γραπτά και αφηγήσεις του αιωνόβιου Γεωργίου Πλαγιανού. Η Καλαματιανή συγγραφέας και φιλόλογος εξηγεί περί τίνος πρόκειται:

«Το λεξικό με τίτλο «Λεξιλογικά στοιχεία και Λαογραφικές σημειώσεις από τη Μεσσηνιακή Μάνη», που εκδόθηκε από τις ιστορικές εκδόσεις Φιλιππότη το έτος 2024, ξεκίνησε αρχικά ως μια προσπάθειά μου να ερμηνεύσω λεξιλόγιο που χρησιμοποιούσε σε ανέκδοτο έργο του ένας υπερήλικας συμπολίτης μας,καταγόμενος από την Άνω Βέργα Μεσσηνίας, ο Γεώργιος Πλαγιανός. Στη συνέχεια, η ύπαρξη στις διηγήσεις του πολύ μεγάλου αριθμού λέξεων και λαογραφικών στοιχείων της Μάνης, περιοχής Μεσσηνίας, μού έδωσε την ιδέα να γίνει όλο αυτό το υλικό ένα ξεχωριστό βιβλίο. Έτσι, ξεκίνησα να κατατάσσω τα λήμματα με αλφαβητική σειρά, να διορθώνω λάθη εκφραστικά, σημεία στίξης, ακόμη και ιστορικές ανακρίβειες από το αρχείο του συγκεκριμένου γράφοντος. Παράλληλα, πρόσθεσα στοιχεία γνωστά σε μένα, σχετικές πληροφορίες ή δεύτερες εκδοχές  ερμηνείας από τις γνώσεις που είχα από τον πατέρα μου, καταγόμενον και αυτόν από την ιστορική περιοχή της Μάνης, και τελικά ολοκληρώθηκε ένα βιβλίο. Στα περιεχόμενά του περιλαμβάνονται ιδιαίτερες πληροφορίες για την ζωή κοντά στη θάλασσα, καθώς και για την κτηνοτροφική και αγροτική Μεσσηνία, πριν επέλθει η αστικοποίηση της κοινωνίας της. Εν ολίγοις, θεωρώ πως αποτελεί ευχής έργο η δημιουργία του συγκεκριμένου λεξικού, αφού κάποια στοιχεία του ήταν και για μένα άγνωστα και θα χάνονταν, αν εξέλιπε ο αιωνόβιος συμπολίτης τους».    

Βιογραφικό της Μαρίας Σταθέα

Η Μαρία Σταθέα του Παρασκευά και της Αθηνάς έχει καταγωγή από την Καλαμάτα και τη Μεσσηνιακή Μάνη. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (Ε.Κ.Π.Α.). Εργάσθηκε ως καθηγήτρια σε
Λύκεια και Γυμνάσια της Δημόσιας Μέσης Εκπαίδευσης και για τρία ακαδημαϊκά
έτη αποσπασμένη στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και
υπεύθυνη στην Ακαδημαϊκή Βιβλιοθήκη, ενώ παρακολούθησε σεμινάριο με
υποτροφία του Ι.Κ.Υ. στην Στοκχόλμη (Σουηδία). Εισηγήτρια σε πολλά
επιμορφωτικά σεμινάρια και συνέδρια σχετικά με φιλολογικά θέματα,
πραγματοποίησε επίσης πολλά εκπαιδευτικά ταξίδια στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Ιταλία, Γερμανία, Σουηδία).
Είναι εκλεγμένο τακτικό μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών (Ε.Ε.Λ.),
μέλος της Ένωσης Μεσσηνίων Συγγραφέων (Ε.Μ.Σ.) και της Διεθνούς Εταιρείας
Ελλήνων Λογοτεχνών (Δ.Ε.Ε.Λ.). Αρθρογραφεί σε εφημερίδες, σε έντυπα και
ηλεκτρονικά περιοδικά, ασχολείται με την βιβλιοκριτική και με την φιλολογική
επιμέλεια βιβλίων.
Έργα της έχουν συμπεριληφθεί σε πολλούς συλλογικούς τόμους (της Ε.Ε.Λ.,
της Δ.Ε.Ε.Λ,, της ΟΥΝΕΣΚΟ, των εκδόσεων Χάρη Πάτση, των εκδοτών Χρήστου
Ρέππα και Καίτης Λειβαδά, του Ελληνικού Πολιτιστικού Ομίλου Κυπρίων
(Ε.Π.Ο.Κ.), της Ε.Μ.Σ. (συμμετοχή σε όλους τους εκδοθέντες τόμους των
Μεσσηνιακών Δημιουργιών και στους επετειακούς τόμους που έχει εκδώσει η Ε.Μ.Σ.) και έχει επανειλημμένως βραβευτεί για κείμενά της και γενικότερα για την
συμβολή της στον Πολιτισμό. Πρόσφατα απέσπασε Α’ Βραβείο σε διαγωνισμό
διηγήματος με θέμα «Χίλιες Λέξεις για μια Φωτογραφία» (Mille Parole per una Foto) στη Νάπολη Ιταλίας.

Έχει εκδώσει μέχρι σήμερα τα εξής βιβλία:

1) Το άταχτο αστεράκι (παραμύθι, εκδ. Έλυτρον, Καλαμάτα 2008)
2) Από την αύρα των Πρεσπών και του Νυμφαίου (ταξιδιωτικό-
περιβαλλοντικό, γραφικές τέχνες Γ. Λεβέντη, Καλαμάτα 2007-2008, συνεργασία με
Πωλλέτα Ψυχογυιοπούλου)
3) Ημερολόγιον της ζωής τού Στράτη Κισόγλου (βιογραφικό του πρόσφυγα
από την Σμύρνη Στράτη Κισόγλου, αυτοέκδοση, Καλαμάτα 2009)
4) Εξοικονόμηση ενέργειας και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας – χθες,
σήμερα, αύριο (περιβαλλοντικό, γραφικές τέχνες Γ. Λεβέντη, Καλαμάτα 2009-2010,
συνεργασία με Πωλλέτα Ψυχογυιοπούλου)
5) Για όλα τα παιδιά (ποιήματα για παιδιά, γραφικές τέχνες Γ. Δικαίου,
Καλαμάτα 2011)
6) Μικρός Λαογραφικός Περίπατος (Ελληνικά και ξένα λαογραφικά,
γραφικές τέχνες Γ. Λεβέντη, Καλαμάτα 2012)
7) Έθιμα και παραδόσεις του έτους μέσα από τα λόγια της Μητέρας μου
(λαογραφικό, γραφικές τέχνες Γ. Λεβέντη, Καλαμάτα 2013)
8) Η κυρία Κρίση (αληθινό παραμύθι, εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 2016)
9) Εικόνες της φύσης και της ζωής. 89 και 1 χαϊκού (ποιητική συλλογή, εκδ.
Λεξίτυπο, Αθήνα 2016)
10) Δύο θεατρικά για τα Χριστούγεννα (Σταθέα Μαρία – Παρασκευή
Ακριτίδου, τυπογραφείο Δημόπουλου, αυτοέκδοση, Καλαμάτα 2017)
11) Ανηφοριά Ανθοφορούσα (ποιητική συλλογή, εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα
2018)
12) Αιώνιο παρόν… Στη Μάνη την Πατρογονική μου Γη (λαογραφικό, εκδ.
Φιλιππότη, Αθήνα 2020)
13) Συμμετοχή και φιλολογική επιμέλεια στην έκδοση Α΄ τόμου Παιδικής
Ανθολογίας: αφιέρωμα Φθινόπωρο-Χειμώνας (εκδ. Μαραθιά, Αθήνα 2020)
14) Συμμετοχή και φιλολογική επιμέλεια στην έκδοση Β΄ τόμου Παιδικής
Ανθολογίας: αφιέρωμα Άνοιξη-Καλοκαίρι (εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 2021)
15) Λεξιλογικά Στοιχεία και Λαογραφικές Σημειώσεις από τη Μεσσηνιακή
Μάνη (από τις σημειώσεις Γεωργίου Πλαγιανού-λαογραφικό), εκδ. Φιλιππότη,
Αθήνα 2024
16) 120 Θέματα Εκθέσεων για το Λύκειο (εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 2023)

17) …και πέρα η θάλασσα (ποιητική συλλογή με γιαπωνέζικα τάνκα),
(συνεργασία Μαρίας Σταθέα – Ισμήνης Κωνσταντοπούλου, εκδ. Λεξίτυπον, Αθήνα
2025)
18) Τα «Όχι» στην Απουσία και 111 Χάικου (ποιητική συλλογή-αφιέρωμα
στον Βασίλειο Ακριτίδη, εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 2026)
19) Παροιμίες, Λεξιλόγιο και Παροιμιακές Εκφράσεις που μας μεγάλωσαν –
Όσα σοφά έλεγαν οι γονείς μας (λεξικό με λαογραφικά στοιχεία, εκδ. Λεξίτυπον,
Αθήνα 2026)

Της Χριστίνας Ελευθεράκη